Birtist á Kjarnanum 22. janúar 2020

Þegar hreyf­ingin Wages for house work ruddi sér til rúms á 7. og 8. ára­tug síð­ustu aldar með ákalli um að heim­il­is­störf ættu að vera launuð eins og hver önnur vinna, kall­aði það ekki aðeins á umræðu um eðli og inn­tak heim­il­is­starfa, heldur einnig umönn­un­ar­starfa. Hreyf­ingin átti rætur sínar á Ítalíu og þarna var leit­ast við að end­ur­skil­greina vinnu, en um leið fjöl­skyld­una og hlut­verk karla og kvenna, barna og for­eldra, innan henn­ar.  

Hér má til ein­föld­unar draga upp mynd af móð­ur­inni – í þessu sam­hengi hinni ítölsku hús­móður – sem gætir barna og elur þau upp, sinnir eldri ætt­ingj­um, leggur mat á borð og borðar sjálf síðust, ef þá yfir­leitt. Þarfir fjöl­skyld­unnar ganga framar hennar eigin þörf­um. En þar sem við erum öll mann­eskjur (líka kon­ur) þá kemur að skulda­dög­um, a.m.k. í huga hinnar örþreyttu móð­ur. Því geta fylgt stöðugar áminn­ingar til barn­anna um allt sem fyrir þau er gert og upp­komin börn standa raunar í skuld við móður sína til eilífð­ar­nón­s. 

Ítölsku femínist­arnir reyndu að byggja upp ann­ars konar skiln­ing á fjöl­skyld­unni. Börn og for­eldrar væru í þessu sam­an. Börn væru sjálf­stæðir ein­stak­lingar innan fjöl­skyld­unn­ar, þeim mætti fela ábyrgð og þau væru líka fær um að sýna öðrum skiln­ing. Karlar og konur hjálp­uð­ust jafn­vel að. Þetta er nær því sam­fé­lags­skipu­lagi sem Ísland vill kenna sig við – afrakstur mik­illar kvenna­bar­áttu og stjórn­mála­bar­áttu – og senni­lega myndu fæst okkar vilja skipta því út. 

En þetta er og var við­kvæm umræða. Bar­áttan gegn hug­mynd­inni um hina fórn­fúsu móður gat auð­veld­lega orðið að bar­áttu gegn hinni fórn­fúsu móð­ur, þar sem konur voru dæmdar fyrir að hafa leikið það hlut­verk sem þær töldu að þeim bæri. 

Þessi inn­gangur er rétt til að minna á að sú umræða sem nú stendur yfir um opn­un­ar­tíma leik­skóla í Reykja­vík á sér djúpar rætur og langa sögu. Hún snertir mörg okkar per­sónu­lega og er um leið óþægi­leg áminn­ing um hvað það er stutt síðan þræta þurfti um gildi almennra leik­skóla. Þá er nær­tækt að rifja upp að margir töldu að leik­skólar ættu ein­göngu að vera til staðar fyrir ein­stæða for­eldra og aðra sem stæðu höllum fæti. Þessa hug­mynd má enn heyra í því formi að jöfn­un­ar­hlut­verk leik­skóla sé bundið við að tryggja nógu langa vistun til að ein­stætt for­eldri geti unnið fullan vinnu­dag. Þetta er vissu­lega mik­il­vægt. En leik­skólar jafna líka tæki­færi barna í milli, með því að bjóða upp á menntun og sam­fé­lag þar sem ólíkir sam­fé­lags­hópar koma sam­an. Þeir stuðla að kynja­jafn­rétti í atvinnu­líf­inu og við ákvarð­ana­töku, en líka kynja­jafn­rétti heima við – og það er ekki hægt að hafa nógu mörg orð um mik­il­vægi fjár­hags­legs sjálf­stæðis kvenna, þar á meðal í tengslum við bar­átt­una gegn heim­il­is­of­beld­i. 

Aðstæður for­eldra leik­skóla­barna geta verið mjög mis­mun­andi. Sum okkar kom­ast auð­veld­lega af með átta klukku­stunda vist­un­ar­dag og jafn­vel styttri, en önnur ekki. Þetta á ekki ein­göngu við um ein­stæða for­eldra, heldur líka til dæmis for­eldra sem hafa engan annan stuðn­ing að reiða sig á eða for­eldra þar sem annað for­eldrið (t.a.m. iðn­að­ar­menn) vinnur langan vinnu­dag og getur sjaldan sótt barn á leik­skól­ann. Í þessu sam­bandi er ómögu­legt að skilja hver ákvað að átta klukku­stunda vist­un­ar­dagur væri hæfi­legur en 8,5 eða 9 klukku­stundir ekki. Í því er engin brú. 

Aðstæður barna eru líka mis­mun­andi. Sumum reyn­ist erfitt að vera lengi á leik­skóla, önnur eiga erfitt með að vera lengi heima hjá sér. Það er nefni­lega margt sem er börnum fyrir bestu. Þeim er fyrir bestu að eiga gott og öruggt sam­band við for­eldra sína. En það getur líka verið þeim fyrir bestu að hafa fleiri full­orðna í lífi sínu sem þau geta reitt sig á og bund­ist bönd­um. Smám saman höfum við lært að það er ekki endi­lega börnum fyrir bestu að hafa eina fórn­fúsa, dálítið alltum­lykj­andi móður í lífi sínu. Fæð­ing­ar­or­lof beggja for­eldra hefur gefið góða raun, ekki aðeins fyrir jafn­rétti á vinnu­mark­aði heldur líka fyrir börn. 

­Upp­bygg­ing almennra leik­skóla er ein far­sælasta stjórn­mála­á­kvörðun okkar tíma. Leik­skólar Íslands eru á heims­mæli­kvarða, sem upp­eld­is- og mennta­stofn­anir (og hér má vara við þeirri til­hneig­ingu að skilja að upp­eldi og menntun í umræðum um skóla), en líka sem horn­steinn sam­fé­lags­skipu­lags þar sem konur eru ekki neyddar til að velja á milli þess að vinna og að eiga börn. Það þarf ekki nema stutta heim­sókn til lands þar sem þetta frelsi er ekki fyrir hendi til að skilja gildi þess. 

Hins vegar hefur gild­is­mat sam­fé­lags­ins ekki endi­lega hald­ist í hendur við þetta, eins og sjá má af bágum starfs­kjörum innan leik­skól­anna. Kannski ætl­umst við til þess sama af starfs­fólki leik­skól­anna og einu sinni var vænst af hús­móð­ur­inni: að það haldi stöðugt áfram og fórni sér fyrir fjöld­ann. Þessa gætir einnig í starfs­kjörum umönn­un­ar­stétta almennt, sem að langstærstum hluta eru mann­aðar kon­um. Þetta er eitt af stóru við­fangs­efnum stjórn­mál­anna til næstu ára og um leið verk­efni sam­fé­lags­ins. Hér þarf að byggja upp sátt um að rétta þessa skekkju af. Stytt­ing opn­un­ar­tíma leik­skóla bætir eflaust stöð­una á leik­skól­um, sem er vel. En sem ein­stök aðgerð verður það ekki til að leið­rétta þessa skekkju, heldur mögu­lega til að ýkja hana. Hér þarf miklu fleira að koma til.