Ég fór á leiksýninguna Orbis Terræ í Þjóðmenningarhúsinu á dögunum. Sama hvað má um sýninguna segja þá er ekki hægt að kalla hana venjulega.

Ég hef satt að segja aðeins komið einu sinni inn í Þjóðmenningarhúsið, þá sem blaðamaður. Tilefnið var blaðamannafundur þar sem nokkrir embættismenn, með stjörnur í augum, greindu frá þeirri brjálæðislegu hugmynd að flytja ísjaka úr Vatnajökli til Parísar. Hugmyndin var framkvæmd og vakti að sjálfsögðu mikla athygli þar syðra.

En í þetta skiptið var mér skipað í einfalda röð. Reiðilegir, vopnaðir verðir tóku af mér fingraför og kröfðust þess að ég gengi með passa. Ég hlýddi.

Og það voru fyrstu hughrifin: Hvers vegna hlýddi ég? Af hverju fór ég í einfalda röð? Af hverju svaraði á fáranlegum spurningum? Og af hverju féllst ég á að fylgja reglum sem virkuðu algerlega tilgangslausar?

Vissulega tók ég þarna þátt í leikverki. Þannig varð áhorfandinn ekki bara áhorfandi heldur líka þátttakandi. En það rifjuðust líka upp fyrir mér þau skipti sem ég hef staðið í einfaldri röð, hlýtt vopnuðum vörðum (landamæravörðum) og svarað spurningum sem ég skil ekki af hverju eru lagðar fram.

Hvers vegna þarf ég t.d. að greina frá því hvort ég er ms. eða mrs. þegar ég kaupi flugmiða? Varla breytir hjúskaparstaða mín nokkru um þessa flugferð. Og hvers vegna þarf ég að segja frá því við hvað ég starfa þegar ég sæki um vegabréfsáritun? Og hvað kemur atvinnurekanda það við hvort ég á börn og maka eða ekki?

Þetta eru allt hinar furðulegustu reglur en einhverra hluta vegna gerum við eins og okkur er sagt. Og einmitt það að fólk geri eins og því er sagt hefur reynst mannkyninu stórhættulegt.

Framan af þóttist ég skilja hvert var verið að fara með leikverkinu í Þjóðmenningarhúsinu. Þar var velt upp spurningum um þjóð og um leið var ég sett í þá aðstöðu að skilja hlutskipti þeirra sem koma annars staðar að. En smám saman varð ég ringlaðri. Þarna blönduðust inn Disney fígúrur, hávær lúðrasveit og sögur af grimmilegum stríðsglæpum. Fókusinn hvarf og kom svo aftur og hvarf, en kannski var það einmitt það sem heillaði mig við verkið: Ég vissi ekki hvort ég var að koma eða fara. Og þegar fólki líður þannig er hætta á að það fórni ýmsu til að finna sér fast land.

Þannig er hægt að fóðra þjóðernishyggju. Þannig er hægt að búa til reglur sem meina fólki að flytja milli landa. Þannig er hægt að búa til valdapýramída.

Og þetta strembna hugtak „vald“ kom aftur og aftur upp í hugann. Stríð eru fóðruð á misbeitingu valds. En misbeiting valds á sér líka stað hér og nú. Nauðganirnar sem fjallað er um í Orbis Terræ eru ekki bundnar við Kosavo eða Rúanda. Þær eiga sér stað alls staðar í heiminum og allt að því daglega hér á Íslandi. Setning sem Aðalbjörg Árnadóttir fór með í sýningunni situr í mér en hún sagði eitthvað á þessa leið: „… Ef þið væruð til í að hætta að nauðga okkur, hvort sem það er stríð eða ekki … „.

Svo mörg voru þau orð. Ég mæli með sýningunni.

<–>