22.03.2012

Erindi haldið á fundi miðjuflokka Norðurlandaráðs/Ærinde holdt hos Nordisk Råds Midtergruppen

22. mars 2011

Íslensk útgáfa að neðan

Forbud mod striptease i Island

Ærede mødedeltagere,

Jeg vil gerne begynde med at sige tak for at I har inviteret mig til at komme her i dag, ikke mindst når det handler om så vigtigt et emne; det vil sige forbuddet mod stripklubber i Island. Loven er frugten af et tværpolitisk samarbejde hvor selve emnet blev sat i højsædet.

Historien bag stripklubber i Island er ikke lang, men den er interessant.

De første klubber dukkede op i årene 1995 og 1996 hvorefter de skød op, nærmest som paddehatte. Kun nogle få år senere var der ikke blot stripklubber i hovedstadsområdet, men også i Akureyri i Nordisland og Keflavik. Det, at se på når halv- eller helt nøgne kvinder danser, anså man for at være normal underholdning for mænd. Oven i købet var der en vis tendens til at betegne striptease som en kunstform. Stripklubbernes eksistens blev gerne retfærdiggjort, og det fik en vis gennemslagskraft. Når man for eksempel fejrede unge mænds polterabend så sluttede man gerne aftenen på en stripklub, politibetjente koblede gerne af på en stripklub efter en hård arbejdsdag, og virksomhedernes herrefester kikkede ofte forbi sådanne steder. Jeg kan tage et eksempel fra mit eget liv. I år 2000 arbejdede jeg i samme virksomhed i Reykjavik som min far og min daværende kæreste. Når såkaldte dameaftener og herreaftener blev holdt, fik både min far og min kæreste rakt en 500 kroner seddel som det var meningen at de skulle give stripperne i drikkepenge. Normaliseringen var total.

Den islandske kvindebevægelse blev hurtigt opmærksom på stripklubberne og deres virksomhed.  Prostitution trivedes i miljøet omkring klubberne, og det samme gjaldt koblingen til anden organiseret kriminalitet.

Kolbrún Halldórsdóttir, som sad i Altinget for Venstre grønne i årene 1999-2009, bragte sagen gentagne gange på bane i parlamentet, i begyndelsen uden at møde den store forståelse i samfundet. Enkelte kommuner valgte at lægge hindringer i vejen for stripklubberne, men den lovgivende magt vendte det blinde øje til, indtil for ganske få år siden.

I forbindelse med en generel revision af loven om restaurations-, hotel- og underholdningsvirksomhed i 2007 blev der indført et generelt forbud mod striptease på restauranter. Altinget ønskede dog ikke at gå planken ud, og indførte derfor en dispensationsmulighed i loven, der gjorde det muligt for de eksisterende stripklubber at fortsætte. Efterspørgslen var dog blevet mindre. Protester fra feminister og andre berørte havde vundet en vis genklang hos befolkningen.  Virksomheder blev mindre villige til at blive associeret med stripklubber og normaliseringen var efterhånden på retur.

Ønsket om at fjerne dispensationen fra loven fik efterhånden en bredere opbakning i Altinget. I den forbindelse bør man takke Kolbrún Halldórsdóttir for hendes vedvarende kamp – men også jeres partifælle, Siv Friðleifsdóttir. Det lykkedes hende at mobilisere kræfter fra alle andre partier for at fremme sagen, lovforslaget blev endelig behandlet og i morgen, den treogtyvende marts, er det præcis to år siden at loven blev vedtaget.

Med hvad er der sket i mellemtiden?

Umiddelbart efter at loven trådte i kraft kunne man mærke en ændring. Tre ud af de fem stripklubber der stadigvæk var i drift blev lukket ned. Hvor man tidligere så på nøgne kvinder i Reykjaviks hjerte, Austurstræti, ser man nu fodboldskampe. Ændringen nåede at træde i kraft lige inden VM i fodbold i 2010. Et andet sted, hvor der tidligere var en striptease-reklame på Laugavegur er der nu et skilt, der siger ”Beatles-bar”, det vil sige et sted hvor man kan høre cover bands spille Beatles-sange.

Har loven haft en gennemslagskraft?

Svaret er ja – uden tvivl. Ikke kun fordi disse klubber lukkede, men fordi at normaliseringen mindskede yderligere.

Så kan man spørge: Hvorfor er det nødvendigt at mindske normaliseringen? Hvad er forskellen mellem stripklubber og andre former af underholdning?

Spørgsmålet kan give anledning til et længere foredrag, men jeg vil bestræbe mig på at være kortfattet.

Prostitution, striptease og porno er tre alen ud af ét stykke. Der appelleres til kønsdriften, først og fremmest mænds kønsdrift, mens kvinder – men også børn – bliver gjort til objekter, ting, der kan bruges til at opfylde andres behov. Tanken bag er den, at sex kan købes. At et menneske sælger sex for sin egen fornøjelses skyld, og at køberen har ret til at nyde den frihed, som penge giver ham.

Virkeligheden ser dog noget anderledes ud. Forskning og erfaring viser, at porno- og prostitutionsindustrien er langt fra at være lykkens univers. Arbejdsskaderne kan på ingen måder sammenlignes med arbejdsskader i andre brancher, som for eksempel skyldes hårdt fysisk arbejde. Pornoindustrien drives af vold og undertrykkelse. Det er muligt at dagens lykkelige luder står frem i morgen og giver en helt ny version af sin historie. Sexkøberne har heller ingen anelse om hvor det sælgende menneske kommer fra, om hun er handlet på tværs af landegrænser, eller mishandlet til at adlyde. Uden pas i et fremmed land, prisgivet dem, der tjener penge på hende.

Scenariet er måske ikke helt så dramatisk. Kvinden var måske en lille pige engang, som kunne have fortjent en større omsorg i sin opvækst. Hendes første kæreste virkede måske sød og flink, en populær fyr i skolen, men som kunne finde på at udsætte hende for psykisk vold, slå hende og præsentere hende for narkotika. Hvor hun valgte kæresten, valgte ikke at forlade ham og valgte at prøve stofferne. Måske er billedet endnu mere kompliceret, og handler om hvad vi vælger og hvad vi vælger fra.

Stripklubberne trives på skadelige stereotyper og på det ulige forhold mellem kønnene, som kendetegner verden i dag. I en verden hvor det ikke engang lykkes at sikre kvinder og mænd samme løn for samme arbejde, er det absurd at påstå, at man kan drive en stripklub hvor kvinderne er frie.

Pornoindustrien er skadelig, ikke kun for dem som havner i kløerne på den, men også for samfundet generelt. Der findes sikkert mænd, der kan tåle at gå på stripklubber og se på grov porno uden at deres kvindesyn bliver påvirket, men det gælder ikke dem alle sammen. Pornoindustrien giver næring til kvindeforagt, og kvindeforagt afføder vold mod kvinder. Porno kan således føre til voldtægter og andre former for vold.

Hvis en teenagerdreng ryger i smug på sit værelse, er det sandsynligt at hans forældre reagerer omgående. Men hvis han sidder på sit værelse og ser på porno, er der sandsynligvis ingen, der reagerer.  Det, der bekymrer mig, er at vi er så langt fra at være tilstrækkeligt opmærksomme på hvordan pornoforbrug, sexkøb og besøg på stripklubber kan påvirke mennesker. Porno ser ud til at have samme virkning som rusmidler; de, der hang til den, ønsker hele tiden mere og mere, og stadig grovere virkemidler.

For at forebygge misforståelser, så har porno intet med sex at gøre. Forsøg på at filmatisere almindeligt sex – med dertilhørende kejtede handlinger – har det med at mislykkes. Porno bliver porno når magtforholdet er ulige og leder til undertrykkelse og vold.

Mænd, som køber adgang til kvinder, er næppe frie. Tværtimod. De kan være fanget i spændetrøjen af en skadelig og stereotyp maskulin identitet, som påbyder dem at arbejde hele tiden og skaffe penge, men hvor det er lige så normalt at bruge alle pengene på en enkelt aften i en stripklub. Ved at købe sig en kvinde ønsker de at udfylde et tomrum i sig selv, hvilket dog meget sjælden lykkes. Nogle af dem bliver afhængige af stripklubber, afhængige af koblingen mellem skamfølelsen og seksuel udløsning. Når sex kobles til en skamfølelse er problemet blot, at tilfredsheden har det med at være ganske kortvarig, hvis den overhovedet melder sig. Den seksuelle frigørelse, som nogen af jer kan huske, gik ud på at koble skamfølelsen fra sex. Pornoficeringen derimod er et backlash, hvor revolutionen æder sine børn.

Hvis vi nu levede i den bedste af alle verdener, hvor alle mennesker var frie, så ville den se noget anderledes ud. I sådan en utopi tror jeg ikke på at mange mennesker ville deltage i pornoindustrien, hverken som købere eller sælgere. For man kan ikke købe sex for penge, ligesom man hverken kan købe fortrolighed i et venskab eller nærheden i et kærlighedsforhold.

Forbuddet mod stripklubber er blot et lille skridt på en lang rejse. Til trods for forbuddet her i landet er der to klubber, der stadigvæk ser ud til at tilbyde striptease eller en anden form for nøgenhed, og deres fortolkning af loven har ikke været prøvet af domstolene.

Selv om forbuddet ikke har haft hundrede procent virkning, så forringer det ikke lovens værdi, ligesom spritkørsel ikke forringer trafikloven eller voldtægt forringer den lov, der fodbyder voldtægter.

Et forbud mod stripklubber er et led i at afnormalisere mænds køb af kvindekroppe.  Hvis Norden fortsat ønsker at arbejde for kønnenes ligestilling er det nødvendigt at stoppe tingsliggørelsen af kvinder. Ellers opnår vi aldrig ligestilling.

***

Íslensk útgáfa

Ágæta samkoma,

Ég vil byrja á því að þakka fyrir að vera boðið að ávarpa ykkur í dag, ekki síst um þetta efni, þ.e. bann við starfsemi nektardansstaða á Íslandi. Löggjöf sem kallaði á samvinnu þvert á stjórnmálaflokka, þar sem málefnið var sett í öndvegi.

Saga nektardansstaða á Íslandi er ekki löng en hún er athygliverð.

Fyrstu staðirnir spruttu upp á árunum 1995 og 1996. Þeir náðu undraverðri útbreiðslu og aðeins nokkrum árum síðar voru ekki eingöngu starfræktir nektardansstaðir á höfuðborgarsvæðinu heldur einnig á Akureyri og í Keflavík. Að horfa á hálfnaktar eða allsnaktar konur dansa var álitin eðlileg skemmtun karla og stefið um að nektardans væri listdans var ríkjandi. Réttlætingin fyrir starfsemi nektardansstaða var viðvarandi og það sem meira er, hún virkaði. Fjölmörg steggjapartí enduðu á nektardansstöðum, lögreglumenn fóru þangað til að slappa af eftir erfiðan dag og herrakvöldum fyrirtækja var iðulega stefnt þangað. Sem dæmi má nefna að árið 2000 starfaði ég hjá fyrirtæki hér í Reykjavík þar sem bæði faðir minn og þáverandi kærasti unnu líka. Þegar efnt var til herrakvölds og dömukvölds fengu þeir báðir fimm hundruð króna seðil áður en ferðin hófst en hann skyldu þeir nota til að „tippa“ nektardansmeyjarnar. Normaliseringin var alger.

Íslenska kvennahreyfingin beindi fljótt sjónum sínum að nektardansstöðum og starfsemi þeirra. Vændi þreifst í kringum staðina auk þess sem þeir höfðu tengingar við annars konar skipulagða glæpastarfsemi.

Kolbrún Halldórsdóttir, þingmaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs frá 1999-2009, tók málið ítrekað upp á Alþingi, í fyrstu við afar takmarkaðar undirtektir samfélagsins. Einstaka sveitarfélög fóru þá leið að torvelda starfsemi nektardansstaða en löggjafinn sýndi því nánast engan áhuga að banna starfsemina fyrr en undir lok síðasta áratugar.

Við heildarendurskoðun á lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald árið 2007 voru nektarsýningar á veitingastöðum almennt bannaðar, en Alþingi vildi þó ekki ganga alla leið og sett var undanþáguákvæði í lögin, sem dugði þeim nektardansstöðum sem þá voru starfræktir til að halda starfsemi sinni áfram. Hins vegar hafði dregið úr eftirspurninni. Mótmæli femínista og annarra sem létu sig málið varða höfðu að einhverju leyti náð til fólks. Fyrirtæki vildu síður bendla sig við nektardansstaði og smátt og smátt dró úr normaliseringunni.

Stuðningur við það sjónarmið að fella undanþáguákvæðið úr lögum jókst á Alþingi. Að öðrum ólöstuðum má þakka Kolbrúnu Halldórsdóttur fyrir sína baráttu en einnig – og ekki síður – samflokkskonu ykkar Siv Friðleifsdóttur. Hún fékk þingmenn allra flokka til liðs við sig til að vinna að framgangi málsins, frumvarpið var tekið til endanlegrar afgreiðslu og á morgun, 23. mars, eru nákvæmlega tvö ár síðan það var samþykkt.

En hvað hefur gerst síðan þá?

Strax eftir gildistöku laganna mátti merkja breytingu. Þremur af þeim fimm nektardansstöðum sem enn voru starfræktir var umsvifalaust lokað. Þar sem áður var horft á allsberar konur í hjarta Reykjavíkur, Austurstræti, er nú horft á fótbolta en sú breyting átti sér stað í tæka tíð fyrir Heimsmeistarmótið í knattspyrnu 2010. Og þar sem áður mátti sjá auglýsingu nektardansstaðar á Laugavegi gefur nú að líta skilti nýs Bítlabars, þar sem heyra má cover-bönd leika Bítlalög.

Hafa lögin haft áhrif?

Já, tvímælalaust. Ekki aðeins vegna þess að þessum stöðum lokaði heldur vegna þess að enn frekar dró úr normaliseringunni

En þá má spyrja: Hvers vegna þarf að draga úr normaliseringu? Hvað er að því að starfrækja nektardansstaði?

Um það mætti halda langa tölu, en ég ætla að reyna að hafa hana eins stutta og mögulegt er.

Vændi, nektardans og klám eru af sama meiði. Höfðað er til kynhvatarinnar, og þá aðallega kynhvatar karla en konur – og einnig börn – eru viðföng, hlutir sem má nota til að uppfylla þarfir annarra. Að baki býr sú hugmynd að kynlíf sé hægt að kaupa. Manneskja sem selji kynlíf geri það ánægjunnar vegna og að kaupandinn eigi rétt á því að njóta þess frelsis sem peningar veita honum.

En raunveruleikinn er allt annar. Rannsóknir og reynslusögur sýna að klám- og vændisiðnaðurinn er langt frá því að vera heimur hamingjunnar. Skaðsemi þessara „starfa“ er ekki á neinn hátt sambærileg við skaðsemi annarra starfa og verður því ekki borinn saman við líkamlega erfiða vinnu, svo dæmi séu tekin. Klámiðnaðurinn gengur fyrir ofbeldi og kúgun. Hamingjusama hóra dagsins í dag stígur kannski fram á morgun og segir aðra sögu. Og þeir sem kaupa, þeir geta aldrei vitað hvaðan manneskjan kemur, hvort hún var seld milli landa eða misnotuð til hlýðni. Vegabréfslaus í ókunnugu landi, háð þeim sem gera hana út.

annski er myndin ekki einu sinni svo dramatísk, kannski var þessi kona bara einu sinni lítil stelpa sem hefði getað fengið betra atlæti frá umhverfi sínu. Fyrsti kærastinn hennar var kannski strákur sem virkaði góður og vingjarnlegur, vinsæll í skólanum, en beitti hana andlegu ofbeldi, lagði einu sinni á hana hendur og kynnti hana fyrir fíkniefnum. Hún valdi kærastann, valdi að yfirgefa hann ekki og valdi að prófa fíkniefnin. En er myndin kannski flóknari en svo? Hvað veljum við og hvað ekki?

Nektardansstaðir þrífast á skaðlegum staðalmyndum og á því ójafnvægi sem ríkir milli kynjanna í heiminum í dag. Í heimi þar sem tekst ekki einu sinni að tryggja að konur og karlar fái sömu laun fyrir sömu vinnu er fjarstæðukennt að ætla að halda því fram að hægt sé að reka nektardansstaði þar sem konur eru frjálsar.

Klámiðnaðurinn skaðar ekki aðeins þá sem lenda í klóm hans heldur einnig samfélagið í heild sinni. Þótt til séu karlar sem geta farið inn á nektardansstaði eða horft á gróft klám og komist frá því með sömu viðhorf til kvenna og þeir höfðu áður þá er það ekki þannig með alla. Klámiðnaðurinn ýtir undir kvenfyrirlitningu og kvenfyrirlitning elur af sér ofbeldi gegn konum. Þannig getur klám beinlínis leitt til nauðgana og annars ofbeldis.

Ef unglingsdrengur laumureykir í herberginu sínu er líklegt að foreldrar hans bregðist afdráttarlaust við. En ef hann situr í herberginu sínu og horfir á klám eru viðbrögðin kannski engin. Ég hef áhyggjur af því að við séum fjarri því að vera nægilega vakandi gagnvart afleiðingum sem klámneysla, vændiskaup og ferðir á nektardansstaði geta haft á fólk. Klám virðist virka eins og önnur fíkniefni, sá sem á annað borð verður fíkinn hann þarf alltaf meira og meira, grófara efni og grófara. Og til að taka af allan vafa þá á þetta efni ekkert skylt við kynlíf. Tilraunir til að filma venjulegt kynlíf – með öllum þeim klaufagangi sem því getur fylgt – hafa verið misheppnaðar. Klámið verður klám þegar valdaójafnvægi er til staðar og í framhaldinu kúgun og ofbeldi.

Karlarnir sem kaupa aðgang að konum eru tæplega frjálsir. Þvert á móti geta þeir verið fastir í viðjum skaðlegrar karlmennskuímyndar, ímyndar sem setur þá í þá stöðu að telja sig þurfa að vinna öllum stundum til að eignast peninga en að á sama tíma sé eðlilegt að eyða þeim peningum á einu bretti inni á nektardansstað. Og þótt þeir reyni að fylla í tómarúmið innra með sér með því að kaupa sér aðgang að konum þá ber það sennilega sjaldnast, ef nokkurn tímann, árangur. Sumir þeirra verða jafnvel háðir nektardansstöðum. Háðir skömminni og kynferðislegri fullægju. Vandinn er hins vegar sá að þegar kynlíf er tengt saman við skömm þá hverfur ánægjan fljótt. Kynlífsbyltingin, sem sum hér muna eflaust eftir, gekk einmitt út á það að frelsa kynlífið undan skömminni, svo við mættum öll vera frjáls. Klámvæðingin er bakslagið, byltingin sem étur börnin sín.

Ef við lifðum í fullkomnum heimi, þar sem við værum öll frjáls, þá horfði myndin kannski öðruvísi við. Engu að síður tel ég að í útópíunni væri lítið um fólk sem fengist til þess að taka þátt í klámiðnaði, hvorki sem kaupendur né seljendur. Því að kynlíf er eitthvað sem fæst ekki fyrir pening, ekki frekar en trúnaður í vinasambandi eða nánd í ástarsambandi.

Bann við nektardansstöðum er aðeins eitt lítið skref á langri vegferð. Þrátt fyrir bannið hér á landi eru enn starfræktir tveir staðir sem virðast bjóða upp á nektardans eða gera út á nekt með öðrum hætti. Enn hefur ekki reynt á túlkun laganna hvað þetta varðar.  En þótt ekki hafi enn tekist að framfylgja banninu fyllilega dregur það ekki úr gildi laganna, ekki frekar en að það dragi úr gildi laga gegn ölvunarakstri að enn aki menn ölvaðir eða laga geng nauðgunum að enn sé nauðgað.

Bann við starsfemi nektardannstaða  er liður í að afnormalisera kaup karla á líkömum kvenna. Ef Norðurlöndin ætla að halda áfram á vegferð sinni að kynjajafnrétti verður að stöðva hlutgervingu á konum. Annars næst aldrei jafnrétti.

02.03.2012

Ég hef lesið nokkuð víða á internetinu og í blöðum að árið 2006 hafi ég gerst sérstök forgöngumanneskja um að berjast gegn lögum um að sameiginleg forsjá yrði gerð að meginreglu við skilnað eða sambúðarslit foreldra. Ég hef staldrað við þessar staðhæfingar, sem eru í ætt við hið þekkta áróðursbragð: „Let them deny it“. Séu fullyrðingarnar ekki hraktar er þeim slegið endurtekið fram alveg burtséð frá því hvort það er sannleikskorn í þeim eða ekki.

Rökleiðslan er eitthvað á þessa leið:

Fullyrðing: Femínistafélag Íslands sendi inn umsögn og lýsti sig andsnúið breytingum á barnalögum árið 2006.

Fullyrðing: Halla Gunnarsdóttir var talskona Femínistafélags Íslands.

Niðurstaða: Halla Gunnarsdóttir barðist gegn breytingum á barnalögum árið 2006.

Ekki nóg með að rökleiðslan standist ekki skoðun þá eru fullyrðingarnar líka á veikum grunni. Ég finn hvergi staðfestingu á því að Femínistafélagið hafi sent inn umsögn um umrætt frumvarp árið 2006. Samkvæmt Alþingistíðindum bárust umsagnir frá þessum aðilum: Heimili og skóla, barnaverndarnefnd Reykjavíkur, Samtökunum ‘78, Sýslumannafélagi Íslands, Læknafélagi Íslands, Félagsþjónustunni í Hafnarfirði, Prestafélagi Íslands, Jafnréttisstofu, Lögmannafélagi Íslands, kvennadeild Landspítala – háskólasjúkrahúss, dómstólaráði, Félagi íslenskra barnalækna, umboðsmanni barna, sifjalaganefnd, Fjölskylduþjónustu kirkjunnar, Barnaverndarstofu, kærunefnd barnaverndarmála, Tryggingastofnun ríkisins, fjölskylduráði, Íslenskri ættleiðingu, Guðrúnu Kristinsdóttur prófessor, Kvennaathvarfi, Félagi einstæðra foreldra og Félagi ábyrgra feðra.

Femínistafélagið er hvergi nefnt á nafn.

Ekki nóg um það heldur var ég ekki í ráði Femínistafélagsins árið 2006 og hvað þá talskona. Meirihluta þess árs eyddi ég erlendis, fyrst í Malí og síðan Ástralíu, og man ekki til þess að hafa tjáð mig um breytingarnar á barnalögum eða að ég hafi yfirleitt haft fastmótaða skoðun á þeim. Ég var hins vegar talskona Femínistafélagsins um nokkurra mánaða skeið frá 2009-2010 en þá hafði sameiginleg forsjá löngu verið leidd í lög.

Ég velti því fyrir mér hvað býr að baki þessum röngu fullyrðingum sem hafa verið settar fram og ályktununum sem af þeim eru dregnar. Sennilega er þetta sett fram til að styrkja málstað þeirra sem vilja lögfesta heimild dómara til að dæma sameiginlega forsjá, en ég hef haft efasemdir um að fara þá leið. Mín skoðun er engu að síður sú að bæði fylgjendur dómaraheimildarinnar og andstæðingar hennar hafi vel rökstuddan málstað. Og þeir sem hafa góðan málstað þurfa ekki að dylgja. Eða hefur einhver hag af því að persónugera umræðuna með því að draga mitt nafn fram með þeim hætti sem gert hefur verið? Er ekki vænlegra að eiga orðastað um málefnið? Spyr sú sem ekki veit og ekki skilur.

01.03.2012

Það kom mér nokkuð á óvart þegar ég ákvað að fletta upp orðinu athyglisýki í íslenskri orðabók að það er hreinlega ekki til. Ekki er heldur hægt að vera athyglisjúkur, skv. orðabók, hvað þá athyglisjúk. En þetta orð er mér hugleikið. Ég hef nefnilega oft verið sögð sjúk í athygli. Ég get alveg viðurkennt það hér á þessum vettvangi að mér finnst athygli stundum skemmtileg. Ég á það til að tala hátt og mikið í veislum, troða upp sem trompetleikari eða með gítar (þrátt fyrir annálað hæfileikaleysi á tónlistarsviðinu) og stundum held ég óumbeðnar ræður í partíum þar sem alls ekki er ætlast til ræðuhalda. Þetta getur verið skemmtilegt en ábyggilega líka stundum þreytandi. En þegar ég hef verið sögð athyglisjúk þá hefur það öllu jafna ekki verið í tengslum við þessa veislutengdu hegðun mína.

Hvaða athyglisýki er þetta?

Hér er eitt dæmi:

Í byrjun árs 2007 tilkynnti ég um ákvörðun mína um að gefa kost á mér til formanns KSÍ. Það gerði ég vegna þess að ég taldi brýna þörf á ferskum vindum inn í samband okkar knattspyrnufólks. Kastljósinu hafði þegar verið beint að KSÍ, enda voru nálægt því tveir áratugir frá því að síðast hafði verið valinn formaður þar á bæ. Tveir karlar höfðu á þessum tíma þegar tilkynnt um framboð sitt en tilkynning mín vakti athygli þar sem aldrei áður hafði kona boðið sig fram til þessa embættis.

Athyglin var margfalt meiri en ég hafði átt von á. Fjölmiðlar hringdu stöðugt og ég þurfti að vaka stærri hluta sólarhringsins en heilsusamlegt getur talist til að komast yfir skyldubundin verk samhliða því að svara fyrir þessa ákvörðun. Athyglin var bæði jákvæð og neikvæð. Ég fékk fjöldann allan af stuðningsyfirlýsingum en um mig féllu líka ýmis ljót orð – í sumum tilfellum  óbeinar hótanir um ofbeldi ­– sem ég hef lítinn áhuga á að geyma í minni mér og hvað þá hafa eftir.

Ef ég man rétt þá var það 2-3 strembnum dögum eftir að ég tilkynnti um framboðið sem ég mætti í sjónvarpsþátt til að tala um fréttir vikunnar. Fyrsta spurningin sem þáttastjórnandi beindi til mín laut að þessu framboði og lauk henni með þessum orðum: „Hvaða athyglisýki er þetta?“

Mér vafðist auðvitað tunga um tönn. Hvorugur meðframbjóðenda minna hafði fengið þessa spurningu og ég taldi að þótt nafnalausum kommentahöfundum netheima þætti framboð mitt eingöngu bera vott um athyglisýki, myndi fjölmiðlafólk ekki éta slíkt upp gagnrýnilaust. Sjálf hefði ég miklu frekar viljað sitja heima og borða kvöldmat að lokinni erfiðri viku en í sjónvarpssal fyrir svörum. Og mér fannst eins og athyglin sem framboðið hlaut væri ekki vegna meintrar, fíknikenndrar sýki minnar, heldur vegna þess að það talaði inn í ákveðinn veruleika, þar sem KSÍ hafði að einhverju leyti fjarlægst grasrót fótboltans og orðið að hluta til að viðskipta- og hagsmunablokk hinna fáu. Á því vildi ég vekja athygli, ekki á sjálfri mér. Og hefði ég talið það nokkuð augljóst!

Deilt um form

En nú til nútímans. Eitthvað segir mér að Hildur Lillendahl hafi með því að búa til myndaalmbúm með ummælum karla ætlað sér að vekja athygli á þeim orðum sem karlar viðhafa um konur á veraldarvefnum og afstöðunni sem sumir þeirra taka með meintum og ómeintum ofbeldismönnum. Hún velur myndaalmbúminu ákveðið heiti, með bókmenntalegri skírskotun en einnig skírskotun allra þeirra kvenna – og þær eru ekki fáar – sem hafa verið sagðar hata karla vegna þess að þær knýja á um jafnrétti eða mótmæla því að konur þurfi að lifa við stöðuga ógn af ofbeldi. (Sumir kalla það fórnarlambsfemínisma að vekja athygli á því ofbeldi sem konur á Íslandi verða fyrir.)

En þá er dregin fram klisjan um að Hildur vilji aðeins vekja athygli á sjálfri sér. Með slíkum orðum – og reyndar endalausum bollaleggingum og deilum um heiti albúmsins – förum við á mis við mikilvægt tækifæri til að ræða ummælin og viðhorfin sem þau endurspegla. Ekki vegna þess að allir mennirnir sem vitnað er til séu vondir, heldur vegna þess að ummælin eru allflest ýmist vitnisburður um kvenfyrirlitningu eða tala beint inn í hana. Kvenfyrirlitning er ekki hættuleg vegna þess að hún sé þreytandi eða ófyndin heldur vegna þess að hún leiðir beint og óbeint til ofbeldis gegn konum.

Sennilega er það hluti af afneitun að velja að snúa mikilvægri gagnrýni upp í deilur um form. Aðalatriðið verður hver talar og hvernig en ekki hvað er sagt. Afleiðing þess er gjarnan sú að sendiboðinn er skotinn. Og við höldum áfram að spóla í sömu hjólförunum.

Innihald, frekar en bókstafsþrætur

En hér höfum við gullið tækifæri til að hætta bókstafsþrætum um hvor yfirskrift almbúmsins sé smekkleg eða ekki og ræða heldur um innihaldið. Sum ummælanna eru mjög hatursfull og hvetja til ofbeldis gegn konum. Í öðrum felst tortryggni gagnvart konum sem stíga fram og segja frá ofbeldi eða áreitni sem þær hafa orðið fyrir. Enn önnur eru dæmigert níð þar sem valin eru sem ljótust orð um konur vegna skoðanna þeirra.

Inn á milli slæðast síðan „sakleysislegri“ ummæli en í samhengi hlutanna eru þau e.t.v. ekki svo sakleysisleg. Þau verða nefnilega ekki slitin úr samhengi við veruleikann sem við lifum í, veruleika þar sem ekki einu sinni tekst að koma á launajafnrétti milli kynjanna. Því mælanlega markmiði náum við aldrei á meðan viðhorf eins og fram koma í almbúminu grassera.

Fyrsta skrefið er að við horfumst í augu við að alltof margir menn leyfa sér að láta viðbjóðsleg orð falla um konur. Næsta skref er síðan að skilja að orðin leiða til athafna (þótt þær séu ekki endilega framkvæmdar af sömu einstaklingum), eins og sjá má af öllu því ofbeldi sem konur verða fyrir vegna þess eins að þær eru konur. Ofbeldið reynum við stundum að réttlæta með því að varpa ábyrgðinni á brotaþolann eða þagga með því að tortryggja konur sem stíga fram og segja frá. Þannig viðhelst ójöfn staða kynjanna kynslóð fram af kynslóð. Þessi bolti þarf að hætta að rúlla og við berum öll ábyrgð á því að stöðva hann.

Þess vegna verða allir karlar sem ekki hata konur – og ég trúi því að þeir séu í miklum meirihluta – að muna að orðum fylgir ábyrgð. Upp úr hjólförunum!