Bundinn er sá er barnsins gætir

27.04.2012

Ávarp flutt fyrir hönd verkefnisstjórnar um vitundarvakningu um ofbeldi gegn börnum við undirritun samnings milli innanríkisráðuneytis, mennta- og menningarmálaráðuneytis og velferðarráðuneytis

27. apríl 2012

Ágæta samkoma,

Mig langar að opna þessa  athöfn með því að biðja ykkur sem fullorðin teljist, hvert og eitt, að hverfa til baka í tímann. Sum fara aðeins nokkur ár, önnur áratugi, aftur til barnæskunnar og rifja upp hvernig það var að vera barn. Hvernig lífsskilningurinn þróaðist smám saman og heimurinn tók á sig mynd. Þessi þróun er ekki línulegt ferli, hún gengur í bylgjum, stundum stökkum, fer fram á við en stundum líka aftur á bak.

Á árum áður þótti óhugsandi að líta á barnæskuna sem sérstakt æviskeið. En nú er til alþjóðasáttmáli, sem næstum öll ríki heims eru aðilar að, þar sem réttindi barna eru sérstaklega tryggð ­– Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna. Því börn eru alltaf háð fullorðnum og þess vegna er það samfélagsins alls að gæta réttar þeirra. Og bundinn er sá er barnsins gætir.

Ísland er aðili að sáttmála Evrópuráðsins um varnir gegn kynferðislegri misnotkun og kynferðislegri misneytingu gegn börnum. Varnir, heitir það, en æskilegast væri að tala um útrýmingu eða upprætingu. Ekkert fær réttlætt ofbeldi og aldrei gagnvart barni.

Samningurinn sem hér er undirritaður í dag er liður í aðgerðum stjórnvalda vegna yfirstandandi fullgildingar á sáttmála Evrópuráðsins. Hann felur í sér að efnt verði til vitundarvakningar um kynferðislegt ofbeldi gegn börnum og með fyrirvara um samþykki Alþingis um fjárveitingar gildir hann til þriggja ára. Á þessu ári  verður 25 milljónum króna varið til vitundarvakningarinnar og áætlað er að verja 16 milljónum á ári næstu tvö árin.

***

Vitundarvakning verður ekki framkvæmd í eitt skipti fyrir öll. Vitundarvakningin um kynferðislegt ofbeldi er heldur ekki að hefjast. Hún hefur staðið yfir í áratugi og við stöndum í þakkarskuld við alla þá sem baráttunni hafa lagt lið, hvort sem er innan hins opinbera eða frjálsra félagasamtaka, að ógleymdum þeim einstaklingum sem stigið hafa fram til að vekja okkur til meðvitundar.

Þetta verkefni sem hér er kynnt til sögunnar er því hvorki upphafspunktur né endapunktur, það markar áframhald, en einnig þá stefnumörkun að kynferðislegt ofbeldi gegn börnum sé mál samfélagsins alls. Og að stjórnvöld gegni hlutverki andspænis þeirri ógn, eins og öðrum ógnum. Því bundinn er sá er barnsins gætir.

Samkvæmt sáttmála Evrópuráðsins skal fræðslu um ofbeldi gegn börnum beint að almenningi, réttarkerfinu, fólki sem starfar með börnum og síðast en ekki síst, börnunum sjálfum.

Til eru þær raddir sem segja að börn eigi að vera frjáls undan upplýsingaflæði hinna fullorðnu um hið illa í heiminum. Þau eigi að fá að vera börn, laus við áþjánina sem þekkingu getur fylgt. Hér er rétt að staldra við. Prófum að færa röksemdina yfir á aðra ógn, sem að börnum steðjar. Þá er nærtækt að nefna umferðina. Við kennum börnum umferðarreglurnar, en vekjum einnig hjá þeim meðvitund um hætturnar sem eru í umferðinni. Um bílstjóra sem aka hratt þótt það sé bannað, virða ekki gagnbrautarskilti og finnst þeir e.t.v. ekki þurfa að stoppa fyrir litlum börnum á leið yfir götu.  Hvernig getur nokkur maður verið svo illgjarn að stunda ofsaakstur í grennd við skóla? Enginn myndi halda því fram að fræðsla af þessum toga ræni barnæskunni af börnum. Og ég leyfi mér að halda því fram að hið sama gildi um aðrar ógnir, þar með talið kynferðislegt ofbeldi.

Því það eru ekki upplýsingar um ofbeldi sem svipta börn sakleysinu, það er ofbeldið sjálft.

Ofbeldismenn fara sínu fram í trausti þess að barnið sem í hlut á segi ekki frá. Barn sem ekki veit að ofbeldi er til er miklu líklegra til að þegja yfir „leyndarmálinu“. Barn sem veit hvað ofbeldi er og hefur fullorðið fólk í sínu umhverfi sem það getur treyst, er líklegra til að segja frá með einhverjum hætti. Þannig er ábyrgðinni varpað á þann sem beitir ofbeldinu og á sama tíma er barninu gert mögulegt að vinna úr afleiðingum ofbeldisins. Því það er hægt að vinna úr afleiðingum kynferðislegs ofbeldis, eins og öðrum áföllum.

***

Börn eru börn til 18 ára aldurs. Alvarleiki ofbeldis fer ekki minnkandi þótt barnið eldist og heldur ekki þótt gerandinn sé nær því sjálfu í aldri. Það er ekki neins að skipta ofbeldi upp með þeim hætti að það sé talið léttvægara gegn einum en öðrum. Við eigum að taka allt ofbeldi alvarlega. Því ofbeldi er niðurbrjótandi og kynferðislegt ofbeldi vegur að friðhelgi manneskjunnar.

Fræðsla um kynferðislegt ofbeldi þarf því að fjalla bæði um það ofbeldi sem fullorðnir beita börn og um ofbeldi þar sem gerandi og þolandi eru nær í aldri. Fáir myndu halda því fram í dag að lítil börn bæru ábyrgð á ofbeldi sem fullorðnir beita þau eða að ímyndarveiki væri stærra vandamál en kynferðislegt ofbeldi. Einhvern veginn virðist myndin flækjast þegar börnin eru orðin að unglingum. Þetta endurspeglast í samfélagslegri umræðu og einnig innan kerfisins, þar með talið réttarkerfisins. Það er verkefni okkar allra að breyta því. Við eigum að draga skýra línu milli kynlífs og ofbeldis. Kynlíf er fallegt form fyrir nánd, þar erum við berskjölduð, jöfn og náin. Ofbeldi á ekkert skylt við það. Í ofbeldi felast yfirráð og niðurlæging, sársauki og ótti.

***

Á fundi sem innanríkisráðuneytið efndi til á dögunum um mannréttindi geðsjúkra tók til máls maður sem hafði reynslu af glímu við geðsjúkdóm. Hann benti á það að margir sem glíma við geðsjúkdóma eiga sára reynslu úr bernsku, sem tekur sig upp undir álagi á fullorðinsárum. Svo bætti hann við: Þess vegna verðum við að koma í veg fyrir að börn verði fyrir ofbeldi.

Það var eitthvað við þessa setningu sem sat í mér, hún virtist koma frá dýpstu hjartarótum

En hann talaði líka um fyrirgefninguna, að fyrirgefa þótt beiðni um fyrirgefningu sé ekki endilega sett fram. Og ég held að við þurfum að fyrirgefa samfélaginu, okkur, fyrir að hafa ekki tekist betur til.

Því kynferðislegt ofbeldi getur aðeins þrifist í svo miklum mæli sem það gerir að samfélagið leyfi það. Það er eitthvað að í samfélagsgerðinni fyrst svo margir beita ofbeldi, vilja öðlast yfirráð yfir öðrum. Ef við ætlum að komast áfram og breyta samfélaginu, breyta okkur sjálfum, þurfum við að horfast í augu við þetta, viðurkenna brestina og reyna að laga þá. Við gerum ábyggilega mistök á þeirri vegferð, þar með talið í þessu verkefni. En við erum að reyna. Og við ætlum að læra af reynslunni og halda áfram að reyna.

Takmarkið er að ekkert barn verði fyrir ofbeldi og að ekkert barn vaxi úr grasi með þeim hætti að það beiti aðra ofbeldi. Ég hef trú á því að það sé hægt. Það gerist ekki á einni nóttu, heldur með því að halda alltaf áfram og gefast aldrei upp. Því bundinn er sá er barnsins gætir.

Bann við nektardansi á Íslandi

22.03.2012

Erindi haldið á fundi miðjuflokka Norðurlandaráðs/Ærinde holdt hos Nordisk Råds Midtergruppen

22. mars 2011

Íslensk útgáfa að neðan

Forbud mod striptease i Island

Ærede mødedeltagere,

Jeg vil gerne begynde med at sige tak for at I har inviteret mig til at komme her i dag, ikke mindst når det handler om så vigtigt et emne; det vil sige forbuddet mod stripklubber i Island. Loven er frugten af et tværpolitisk samarbejde hvor selve emnet blev sat i højsædet.

Historien bag stripklubber i Island er ikke lang, men den er interessant.

De første klubber dukkede op i årene 1995 og 1996 hvorefter de skød op, nærmest som paddehatte. Kun nogle få år senere var der ikke blot stripklubber i hovedstadsområdet, men også i Akureyri i Nordisland og Keflavik. Det, at se på når halv- eller helt nøgne kvinder danser, anså man for at være normal underholdning for mænd. Oven i købet var der en vis tendens til at betegne striptease som en kunstform. Stripklubbernes eksistens blev gerne retfærdiggjort, og det fik en vis gennemslagskraft. Når man for eksempel fejrede unge mænds polterabend så sluttede man gerne aftenen på en stripklub, politibetjente koblede gerne af på en stripklub efter en hård arbejdsdag, og virksomhedernes herrefester kikkede ofte forbi sådanne steder. Jeg kan tage et eksempel fra mit eget liv. I år 2000 arbejdede jeg i samme virksomhed i Reykjavik som min far og min daværende kæreste. Når såkaldte dameaftener og herreaftener blev holdt, fik både min far og min kæreste rakt en 500 kroner seddel som det var meningen at de skulle give stripperne i drikkepenge. Normaliseringen var total.

Den islandske kvindebevægelse blev hurtigt opmærksom på stripklubberne og deres virksomhed.  Prostitution trivedes i miljøet omkring klubberne, og det samme gjaldt koblingen til anden organiseret kriminalitet.

Kolbrún Halldórsdóttir, som sad i Altinget for Venstre grønne i årene 1999-2009, bragte sagen gentagne gange på bane i parlamentet, i begyndelsen uden at møde den store forståelse i samfundet. Enkelte kommuner valgte at lægge hindringer i vejen for stripklubberne, men den lovgivende magt vendte det blinde øje til, indtil for ganske få år siden.

I forbindelse med en generel revision af loven om restaurations-, hotel- og underholdningsvirksomhed i 2007 blev der indført et generelt forbud mod striptease på restauranter. Altinget ønskede dog ikke at gå planken ud, og indførte derfor en dispensationsmulighed i loven, der gjorde det muligt for de eksisterende stripklubber at fortsætte. Efterspørgslen var dog blevet mindre. Protester fra feminister og andre berørte havde vundet en vis genklang hos befolkningen.  Virksomheder blev mindre villige til at blive associeret med stripklubber og normaliseringen var efterhånden på retur.

Ønsket om at fjerne dispensationen fra loven fik efterhånden en bredere opbakning i Altinget. I den forbindelse bør man takke Kolbrún Halldórsdóttir for hendes vedvarende kamp – men også jeres partifælle, Siv Friðleifsdóttir. Det lykkedes hende at mobilisere kræfter fra alle andre partier for at fremme sagen, lovforslaget blev endelig behandlet og i morgen, den treogtyvende marts, er det præcis to år siden at loven blev vedtaget.

Med hvad er der sket i mellemtiden?

Umiddelbart efter at loven trådte i kraft kunne man mærke en ændring. Tre ud af de fem stripklubber der stadigvæk var i drift blev lukket ned. Hvor man tidligere så på nøgne kvinder i Reykjaviks hjerte, Austurstræti, ser man nu fodboldskampe. Ændringen nåede at træde i kraft lige inden VM i fodbold i 2010. Et andet sted, hvor der tidligere var en striptease-reklame på Laugavegur er der nu et skilt, der siger ”Beatles-bar”, det vil sige et sted hvor man kan høre cover bands spille Beatles-sange.

Har loven haft en gennemslagskraft?

Svaret er ja – uden tvivl. Ikke kun fordi disse klubber lukkede, men fordi at normaliseringen mindskede yderligere.

Så kan man spørge: Hvorfor er det nødvendigt at mindske normaliseringen? Hvad er forskellen mellem stripklubber og andre former af underholdning?

Spørgsmålet kan give anledning til et længere foredrag, men jeg vil bestræbe mig på at være kortfattet.

Prostitution, striptease og porno er tre alen ud af ét stykke. Der appelleres til kønsdriften, først og fremmest mænds kønsdrift, mens kvinder – men også børn – bliver gjort til objekter, ting, der kan bruges til at opfylde andres behov. Tanken bag er den, at sex kan købes. At et menneske sælger sex for sin egen fornøjelses skyld, og at køberen har ret til at nyde den frihed, som penge giver ham.

Virkeligheden ser dog noget anderledes ud. Forskning og erfaring viser, at porno- og prostitutionsindustrien er langt fra at være lykkens univers. Arbejdsskaderne kan på ingen måder sammenlignes med arbejdsskader i andre brancher, som for eksempel skyldes hårdt fysisk arbejde. Pornoindustrien drives af vold og undertrykkelse. Det er muligt at dagens lykkelige luder står frem i morgen og giver en helt ny version af sin historie. Sexkøberne har heller ingen anelse om hvor det sælgende menneske kommer fra, om hun er handlet på tværs af landegrænser, eller mishandlet til at adlyde. Uden pas i et fremmed land, prisgivet dem, der tjener penge på hende.

Scenariet er måske ikke helt så dramatisk. Kvinden var måske en lille pige engang, som kunne have fortjent en større omsorg i sin opvækst. Hendes første kæreste virkede måske sød og flink, en populær fyr i skolen, men som kunne finde på at udsætte hende for psykisk vold, slå hende og præsentere hende for narkotika. Hvor hun valgte kæresten, valgte ikke at forlade ham og valgte at prøve stofferne. Måske er billedet endnu mere kompliceret, og handler om hvad vi vælger og hvad vi vælger fra.

Stripklubberne trives på skadelige stereotyper og på det ulige forhold mellem kønnene, som kendetegner verden i dag. I en verden hvor det ikke engang lykkes at sikre kvinder og mænd samme løn for samme arbejde, er det absurd at påstå, at man kan drive en stripklub hvor kvinderne er frie.

Pornoindustrien er skadelig, ikke kun for dem som havner i kløerne på den, men også for samfundet generelt. Der findes sikkert mænd, der kan tåle at gå på stripklubber og se på grov porno uden at deres kvindesyn bliver påvirket, men det gælder ikke dem alle sammen. Pornoindustrien giver næring til kvindeforagt, og kvindeforagt afføder vold mod kvinder. Porno kan således føre til voldtægter og andre former for vold.

Hvis en teenagerdreng ryger i smug på sit værelse, er det sandsynligt at hans forældre reagerer omgående. Men hvis han sidder på sit værelse og ser på porno, er der sandsynligvis ingen, der reagerer.  Det, der bekymrer mig, er at vi er så langt fra at være tilstrækkeligt opmærksomme på hvordan pornoforbrug, sexkøb og besøg på stripklubber kan påvirke mennesker. Porno ser ud til at have samme virkning som rusmidler; de, der hang til den, ønsker hele tiden mere og mere, og stadig grovere virkemidler.

For at forebygge misforståelser, så har porno intet med sex at gøre. Forsøg på at filmatisere almindeligt sex – med dertilhørende kejtede handlinger – har det med at mislykkes. Porno bliver porno når magtforholdet er ulige og leder til undertrykkelse og vold.

Mænd, som køber adgang til kvinder, er næppe frie. Tværtimod. De kan være fanget i spændetrøjen af en skadelig og stereotyp maskulin identitet, som påbyder dem at arbejde hele tiden og skaffe penge, men hvor det er lige så normalt at bruge alle pengene på en enkelt aften i en stripklub. Ved at købe sig en kvinde ønsker de at udfylde et tomrum i sig selv, hvilket dog meget sjælden lykkes. Nogle af dem bliver afhængige af stripklubber, afhængige af koblingen mellem skamfølelsen og seksuel udløsning. Når sex kobles til en skamfølelse er problemet blot, at tilfredsheden har det med at være ganske kortvarig, hvis den overhovedet melder sig. Den seksuelle frigørelse, som nogen af jer kan huske, gik ud på at koble skamfølelsen fra sex. Pornoficeringen derimod er et backlash, hvor revolutionen æder sine børn.

Hvis vi nu levede i den bedste af alle verdener, hvor alle mennesker var frie, så ville den se noget anderledes ud. I sådan en utopi tror jeg ikke på at mange mennesker ville deltage i pornoindustrien, hverken som købere eller sælgere. For man kan ikke købe sex for penge, ligesom man hverken kan købe fortrolighed i et venskab eller nærheden i et kærlighedsforhold.

Forbuddet mod stripklubber er blot et lille skridt på en lang rejse. Til trods for forbuddet her i landet er der to klubber, der stadigvæk ser ud til at tilbyde striptease eller en anden form for nøgenhed, og deres fortolkning af loven har ikke været prøvet af domstolene.

Selv om forbuddet ikke har haft hundrede procent virkning, så forringer det ikke lovens værdi, ligesom spritkørsel ikke forringer trafikloven eller voldtægt forringer den lov, der fodbyder voldtægter.

Et forbud mod stripklubber er et led i at afnormalisere mænds køb af kvindekroppe.  Hvis Norden fortsat ønsker at arbejde for kønnenes ligestilling er det nødvendigt at stoppe tingsliggørelsen af kvinder. Ellers opnår vi aldrig ligestilling.

***

Íslensk útgáfa

Ágæta samkoma,

Ég vil byrja á því að þakka fyrir að vera boðið að ávarpa ykkur í dag, ekki síst um þetta efni, þ.e. bann við starfsemi nektardansstaða á Íslandi. Löggjöf sem kallaði á samvinnu þvert á stjórnmálaflokka, þar sem málefnið var sett í öndvegi.

Saga nektardansstaða á Íslandi er ekki löng en hún er athygliverð.

Fyrstu staðirnir spruttu upp á árunum 1995 og 1996. Þeir náðu undraverðri útbreiðslu og aðeins nokkrum árum síðar voru ekki eingöngu starfræktir nektardansstaðir á höfuðborgarsvæðinu heldur einnig á Akureyri og í Keflavík. Að horfa á hálfnaktar eða allsnaktar konur dansa var álitin eðlileg skemmtun karla og stefið um að nektardans væri listdans var ríkjandi. Réttlætingin fyrir starfsemi nektardansstaða var viðvarandi og það sem meira er, hún virkaði. Fjölmörg steggjapartí enduðu á nektardansstöðum, lögreglumenn fóru þangað til að slappa af eftir erfiðan dag og herrakvöldum fyrirtækja var iðulega stefnt þangað. Sem dæmi má nefna að árið 2000 starfaði ég hjá fyrirtæki hér í Reykjavík þar sem bæði faðir minn og þáverandi kærasti unnu líka. Þegar efnt var til herrakvölds og dömukvölds fengu þeir báðir fimm hundruð króna seðil áður en ferðin hófst en hann skyldu þeir nota til að „tippa“ nektardansmeyjarnar. Normaliseringin var alger.

Íslenska kvennahreyfingin beindi fljótt sjónum sínum að nektardansstöðum og starfsemi þeirra. Vændi þreifst í kringum staðina auk þess sem þeir höfðu tengingar við annars konar skipulagða glæpastarfsemi.

Kolbrún Halldórsdóttir, þingmaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs frá 1999-2009, tók málið ítrekað upp á Alþingi, í fyrstu við afar takmarkaðar undirtektir samfélagsins. Einstaka sveitarfélög fóru þá leið að torvelda starfsemi nektardansstaða en löggjafinn sýndi því nánast engan áhuga að banna starfsemina fyrr en undir lok síðasta áratugar.

Við heildarendurskoðun á lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald árið 2007 voru nektarsýningar á veitingastöðum almennt bannaðar, en Alþingi vildi þó ekki ganga alla leið og sett var undanþáguákvæði í lögin, sem dugði þeim nektardansstöðum sem þá voru starfræktir til að halda starfsemi sinni áfram. Hins vegar hafði dregið úr eftirspurninni. Mótmæli femínista og annarra sem létu sig málið varða höfðu að einhverju leyti náð til fólks. Fyrirtæki vildu síður bendla sig við nektardansstaði og smátt og smátt dró úr normaliseringunni.

Stuðningur við það sjónarmið að fella undanþáguákvæðið úr lögum jókst á Alþingi. Að öðrum ólöstuðum má þakka Kolbrúnu Halldórsdóttur fyrir sína baráttu en einnig – og ekki síður – samflokkskonu ykkar Siv Friðleifsdóttur. Hún fékk þingmenn allra flokka til liðs við sig til að vinna að framgangi málsins, frumvarpið var tekið til endanlegrar afgreiðslu og á morgun, 23. mars, eru nákvæmlega tvö ár síðan það var samþykkt.

En hvað hefur gerst síðan þá?

Strax eftir gildistöku laganna mátti merkja breytingu. Þremur af þeim fimm nektardansstöðum sem enn voru starfræktir var umsvifalaust lokað. Þar sem áður var horft á allsberar konur í hjarta Reykjavíkur, Austurstræti, er nú horft á fótbolta en sú breyting átti sér stað í tæka tíð fyrir Heimsmeistarmótið í knattspyrnu 2010. Og þar sem áður mátti sjá auglýsingu nektardansstaðar á Laugavegi gefur nú að líta skilti nýs Bítlabars, þar sem heyra má cover-bönd leika Bítlalög.

Hafa lögin haft áhrif?

Já, tvímælalaust. Ekki aðeins vegna þess að þessum stöðum lokaði heldur vegna þess að enn frekar dró úr normaliseringunni

En þá má spyrja: Hvers vegna þarf að draga úr normaliseringu? Hvað er að því að starfrækja nektardansstaði?

Um það mætti halda langa tölu, en ég ætla að reyna að hafa hana eins stutta og mögulegt er.

Vændi, nektardans og klám eru af sama meiði. Höfðað er til kynhvatarinnar, og þá aðallega kynhvatar karla en konur – og einnig börn – eru viðföng, hlutir sem má nota til að uppfylla þarfir annarra. Að baki býr sú hugmynd að kynlíf sé hægt að kaupa. Manneskja sem selji kynlíf geri það ánægjunnar vegna og að kaupandinn eigi rétt á því að njóta þess frelsis sem peningar veita honum.

En raunveruleikinn er allt annar. Rannsóknir og reynslusögur sýna að klám- og vændisiðnaðurinn er langt frá því að vera heimur hamingjunnar. Skaðsemi þessara „starfa“ er ekki á neinn hátt sambærileg við skaðsemi annarra starfa og verður því ekki borinn saman við líkamlega erfiða vinnu, svo dæmi séu tekin. Klámiðnaðurinn gengur fyrir ofbeldi og kúgun. Hamingjusama hóra dagsins í dag stígur kannski fram á morgun og segir aðra sögu. Og þeir sem kaupa, þeir geta aldrei vitað hvaðan manneskjan kemur, hvort hún var seld milli landa eða misnotuð til hlýðni. Vegabréfslaus í ókunnugu landi, háð þeim sem gera hana út.

annski er myndin ekki einu sinni svo dramatísk, kannski var þessi kona bara einu sinni lítil stelpa sem hefði getað fengið betra atlæti frá umhverfi sínu. Fyrsti kærastinn hennar var kannski strákur sem virkaði góður og vingjarnlegur, vinsæll í skólanum, en beitti hana andlegu ofbeldi, lagði einu sinni á hana hendur og kynnti hana fyrir fíkniefnum. Hún valdi kærastann, valdi að yfirgefa hann ekki og valdi að prófa fíkniefnin. En er myndin kannski flóknari en svo? Hvað veljum við og hvað ekki?

Nektardansstaðir þrífast á skaðlegum staðalmyndum og á því ójafnvægi sem ríkir milli kynjanna í heiminum í dag. Í heimi þar sem tekst ekki einu sinni að tryggja að konur og karlar fái sömu laun fyrir sömu vinnu er fjarstæðukennt að ætla að halda því fram að hægt sé að reka nektardansstaði þar sem konur eru frjálsar.

Klámiðnaðurinn skaðar ekki aðeins þá sem lenda í klóm hans heldur einnig samfélagið í heild sinni. Þótt til séu karlar sem geta farið inn á nektardansstaði eða horft á gróft klám og komist frá því með sömu viðhorf til kvenna og þeir höfðu áður þá er það ekki þannig með alla. Klámiðnaðurinn ýtir undir kvenfyrirlitningu og kvenfyrirlitning elur af sér ofbeldi gegn konum. Þannig getur klám beinlínis leitt til nauðgana og annars ofbeldis.

Ef unglingsdrengur laumureykir í herberginu sínu er líklegt að foreldrar hans bregðist afdráttarlaust við. En ef hann situr í herberginu sínu og horfir á klám eru viðbrögðin kannski engin. Ég hef áhyggjur af því að við séum fjarri því að vera nægilega vakandi gagnvart afleiðingum sem klámneysla, vændiskaup og ferðir á nektardansstaði geta haft á fólk. Klám virðist virka eins og önnur fíkniefni, sá sem á annað borð verður fíkinn hann þarf alltaf meira og meira, grófara efni og grófara. Og til að taka af allan vafa þá á þetta efni ekkert skylt við kynlíf. Tilraunir til að filma venjulegt kynlíf – með öllum þeim klaufagangi sem því getur fylgt – hafa verið misheppnaðar. Klámið verður klám þegar valdaójafnvægi er til staðar og í framhaldinu kúgun og ofbeldi.

Karlarnir sem kaupa aðgang að konum eru tæplega frjálsir. Þvert á móti geta þeir verið fastir í viðjum skaðlegrar karlmennskuímyndar, ímyndar sem setur þá í þá stöðu að telja sig þurfa að vinna öllum stundum til að eignast peninga en að á sama tíma sé eðlilegt að eyða þeim peningum á einu bretti inni á nektardansstað. Og þótt þeir reyni að fylla í tómarúmið innra með sér með því að kaupa sér aðgang að konum þá ber það sennilega sjaldnast, ef nokkurn tímann, árangur. Sumir þeirra verða jafnvel háðir nektardansstöðum. Háðir skömminni og kynferðislegri fullægju. Vandinn er hins vegar sá að þegar kynlíf er tengt saman við skömm þá hverfur ánægjan fljótt. Kynlífsbyltingin, sem sum hér muna eflaust eftir, gekk einmitt út á það að frelsa kynlífið undan skömminni, svo við mættum öll vera frjáls. Klámvæðingin er bakslagið, byltingin sem étur börnin sín.

Ef við lifðum í fullkomnum heimi, þar sem við værum öll frjáls, þá horfði myndin kannski öðruvísi við. Engu að síður tel ég að í útópíunni væri lítið um fólk sem fengist til þess að taka þátt í klámiðnaði, hvorki sem kaupendur né seljendur. Því að kynlíf er eitthvað sem fæst ekki fyrir pening, ekki frekar en trúnaður í vinasambandi eða nánd í ástarsambandi.

Bann við nektardansstöðum er aðeins eitt lítið skref á langri vegferð. Þrátt fyrir bannið hér á landi eru enn starfræktir tveir staðir sem virðast bjóða upp á nektardans eða gera út á nekt með öðrum hætti. Enn hefur ekki reynt á túlkun laganna hvað þetta varðar.  En þótt ekki hafi enn tekist að framfylgja banninu fyllilega dregur það ekki úr gildi laganna, ekki frekar en að það dragi úr gildi laga gegn ölvunarakstri að enn aki menn ölvaðir eða laga geng nauðgunum að enn sé nauðgað.

Bann við starsfemi nektardannstaða  er liður í að afnormalisera kaup karla á líkömum kvenna. Ef Norðurlöndin ætla að halda áfram á vegferð sinni að kynjajafnrétti verður að stöðva hlutgervingu á konum. Annars næst aldrei jafnrétti.

Let them deny it

02.03.2012

Ég hef lesið nokkuð víða á internetinu og í blöðum að árið 2006 hafi ég gerst sérstök forgöngumanneskja um að berjast gegn lögum um að sameiginleg forsjá yrði gerð að meginreglu við skilnað eða sambúðarslit foreldra. Ég hef staldrað við þessar staðhæfingar, sem eru í ætt við hið þekkta áróðursbragð: „Let them deny it“. Séu fullyrðingarnar ekki hraktar er þeim slegið endurtekið fram alveg burtséð frá því hvort það er sannleikskorn í þeim eða ekki.

Rökleiðslan er eitthvað á þessa leið:

Fullyrðing: Femínistafélag Íslands sendi inn umsögn og lýsti sig andsnúið breytingum á barnalögum árið 2006.

Fullyrðing: Halla Gunnarsdóttir var talskona Femínistafélags Íslands.

Niðurstaða: Halla Gunnarsdóttir barðist gegn breytingum á barnalögum árið 2006.

Ekki nóg með að rökleiðslan standist ekki skoðun þá eru fullyrðingarnar líka á veikum grunni. Ég finn hvergi staðfestingu á því að Femínistafélagið hafi sent inn umsögn um umrætt frumvarp árið 2006. Samkvæmt Alþingistíðindum bárust umsagnir frá þessum aðilum: Heimili og skóla, barnaverndarnefnd Reykjavíkur, Samtökunum ‘78, Sýslumannafélagi Íslands, Læknafélagi Íslands, Félagsþjónustunni í Hafnarfirði, Prestafélagi Íslands, Jafnréttisstofu, Lögmannafélagi Íslands, kvennadeild Landspítala – háskólasjúkrahúss, dómstólaráði, Félagi íslenskra barnalækna, umboðsmanni barna, sifjalaganefnd, Fjölskylduþjónustu kirkjunnar, Barnaverndarstofu, kærunefnd barnaverndarmála, Tryggingastofnun ríkisins, fjölskylduráði, Íslenskri ættleiðingu, Guðrúnu Kristinsdóttur prófessor, Kvennaathvarfi, Félagi einstæðra foreldra og Félagi ábyrgra feðra.

Femínistafélagið er hvergi nefnt á nafn.

Ekki nóg um það heldur var ég ekki í ráði Femínistafélagsins árið 2006 og hvað þá talskona. Meirihluta þess árs eyddi ég erlendis, fyrst í Malí og síðan Ástralíu, og man ekki til þess að hafa tjáð mig um breytingarnar á barnalögum eða að ég hafi yfirleitt haft fastmótaða skoðun á þeim. Ég var hins vegar talskona Femínistafélagsins um nokkurra mánaða skeið frá 2009-2010 en þá hafði sameiginleg forsjá löngu verið leidd í lög.

Ég velti því fyrir mér hvað býr að baki þessum röngu fullyrðingum sem hafa verið settar fram og ályktununum sem af þeim eru dregnar. Sennilega er þetta sett fram til að styrkja málstað þeirra sem vilja lögfesta heimild dómara til að dæma sameiginlega forsjá, en ég hef haft efasemdir um að fara þá leið. Mín skoðun er engu að síður sú að bæði fylgjendur dómaraheimildarinnar og andstæðingar hennar hafi vel rökstuddan málstað. Og þeir sem hafa góðan málstað þurfa ekki að dylgja. Eða hefur einhver hag af því að persónugera umræðuna með því að draga mitt nafn fram með þeim hætti sem gert hefur verið? Er ekki vænlegra að eiga orðastað um málefnið? Spyr sú sem ekki veit og ekki skilur.

Boltinn sem þarf að hætta að rúlla

01.03.2012

Það kom mér nokkuð á óvart þegar ég ákvað að fletta upp orðinu athyglisýki í íslenskri orðabók að það er hreinlega ekki til. Ekki er heldur hægt að vera athyglisjúkur, skv. orðabók, hvað þá athyglisjúk. En þetta orð er mér hugleikið. Ég hef nefnilega oft verið sögð sjúk í athygli. Ég get alveg viðurkennt það hér á þessum vettvangi að mér finnst athygli stundum skemmtileg. Ég á það til að tala hátt og mikið í veislum, troða upp sem trompetleikari eða með gítar (þrátt fyrir annálað hæfileikaleysi á tónlistarsviðinu) og stundum held ég óumbeðnar ræður í partíum þar sem alls ekki er ætlast til ræðuhalda. Þetta getur verið skemmtilegt en ábyggilega líka stundum þreytandi. En þegar ég hef verið sögð athyglisjúk þá hefur það öllu jafna ekki verið í tengslum við þessa veislutengdu hegðun mína.

Hvaða athyglisýki er þetta?

Hér er eitt dæmi:

Í byrjun árs 2007 tilkynnti ég um ákvörðun mína um að gefa kost á mér til formanns KSÍ. Það gerði ég vegna þess að ég taldi brýna þörf á ferskum vindum inn í samband okkar knattspyrnufólks. Kastljósinu hafði þegar verið beint að KSÍ, enda voru nálægt því tveir áratugir frá því að síðast hafði verið valinn formaður þar á bæ. Tveir karlar höfðu á þessum tíma þegar tilkynnt um framboð sitt en tilkynning mín vakti athygli þar sem aldrei áður hafði kona boðið sig fram til þessa embættis.

Athyglin var margfalt meiri en ég hafði átt von á. Fjölmiðlar hringdu stöðugt og ég þurfti að vaka stærri hluta sólarhringsins en heilsusamlegt getur talist til að komast yfir skyldubundin verk samhliða því að svara fyrir þessa ákvörðun. Athyglin var bæði jákvæð og neikvæð. Ég fékk fjöldann allan af stuðningsyfirlýsingum en um mig féllu líka ýmis ljót orð – í sumum tilfellum  óbeinar hótanir um ofbeldi ­– sem ég hef lítinn áhuga á að geyma í minni mér og hvað þá hafa eftir.

Ef ég man rétt þá var það 2-3 strembnum dögum eftir að ég tilkynnti um framboðið sem ég mætti í sjónvarpsþátt til að tala um fréttir vikunnar. Fyrsta spurningin sem þáttastjórnandi beindi til mín laut að þessu framboði og lauk henni með þessum orðum: „Hvaða athyglisýki er þetta?“

Mér vafðist auðvitað tunga um tönn. Hvorugur meðframbjóðenda minna hafði fengið þessa spurningu og ég taldi að þótt nafnalausum kommentahöfundum netheima þætti framboð mitt eingöngu bera vott um athyglisýki, myndi fjölmiðlafólk ekki éta slíkt upp gagnrýnilaust. Sjálf hefði ég miklu frekar viljað sitja heima og borða kvöldmat að lokinni erfiðri viku en í sjónvarpssal fyrir svörum. Og mér fannst eins og athyglin sem framboðið hlaut væri ekki vegna meintrar, fíknikenndrar sýki minnar, heldur vegna þess að það talaði inn í ákveðinn veruleika, þar sem KSÍ hafði að einhverju leyti fjarlægst grasrót fótboltans og orðið að hluta til að viðskipta- og hagsmunablokk hinna fáu. Á því vildi ég vekja athygli, ekki á sjálfri mér. Og hefði ég talið það nokkuð augljóst!

Deilt um form

En nú til nútímans. Eitthvað segir mér að Hildur Lillendahl hafi með því að búa til myndaalmbúm með ummælum karla ætlað sér að vekja athygli á þeim orðum sem karlar viðhafa um konur á veraldarvefnum og afstöðunni sem sumir þeirra taka með meintum og ómeintum ofbeldismönnum. Hún velur myndaalmbúminu ákveðið heiti, með bókmenntalegri skírskotun en einnig skírskotun allra þeirra kvenna – og þær eru ekki fáar – sem hafa verið sagðar hata karla vegna þess að þær knýja á um jafnrétti eða mótmæla því að konur þurfi að lifa við stöðuga ógn af ofbeldi. (Sumir kalla það fórnarlambsfemínisma að vekja athygli á því ofbeldi sem konur á Íslandi verða fyrir.)

En þá er dregin fram klisjan um að Hildur vilji aðeins vekja athygli á sjálfri sér. Með slíkum orðum – og reyndar endalausum bollaleggingum og deilum um heiti albúmsins – förum við á mis við mikilvægt tækifæri til að ræða ummælin og viðhorfin sem þau endurspegla. Ekki vegna þess að allir mennirnir sem vitnað er til séu vondir, heldur vegna þess að ummælin eru allflest ýmist vitnisburður um kvenfyrirlitningu eða tala beint inn í hana. Kvenfyrirlitning er ekki hættuleg vegna þess að hún sé þreytandi eða ófyndin heldur vegna þess að hún leiðir beint og óbeint til ofbeldis gegn konum.

Sennilega er það hluti af afneitun að velja að snúa mikilvægri gagnrýni upp í deilur um form. Aðalatriðið verður hver talar og hvernig en ekki hvað er sagt. Afleiðing þess er gjarnan sú að sendiboðinn er skotinn. Og við höldum áfram að spóla í sömu hjólförunum.

Innihald, frekar en bókstafsþrætur

En hér höfum við gullið tækifæri til að hætta bókstafsþrætum um hvor yfirskrift almbúmsins sé smekkleg eða ekki og ræða heldur um innihaldið. Sum ummælanna eru mjög hatursfull og hvetja til ofbeldis gegn konum. Í öðrum felst tortryggni gagnvart konum sem stíga fram og segja frá ofbeldi eða áreitni sem þær hafa orðið fyrir. Enn önnur eru dæmigert níð þar sem valin eru sem ljótust orð um konur vegna skoðanna þeirra.

Inn á milli slæðast síðan „sakleysislegri“ ummæli en í samhengi hlutanna eru þau e.t.v. ekki svo sakleysisleg. Þau verða nefnilega ekki slitin úr samhengi við veruleikann sem við lifum í, veruleika þar sem ekki einu sinni tekst að koma á launajafnrétti milli kynjanna. Því mælanlega markmiði náum við aldrei á meðan viðhorf eins og fram koma í almbúminu grassera.

Fyrsta skrefið er að við horfumst í augu við að alltof margir menn leyfa sér að láta viðbjóðsleg orð falla um konur. Næsta skref er síðan að skilja að orðin leiða til athafna (þótt þær séu ekki endilega framkvæmdar af sömu einstaklingum), eins og sjá má af öllu því ofbeldi sem konur verða fyrir vegna þess eins að þær eru konur. Ofbeldið reynum við stundum að réttlæta með því að varpa ábyrgðinni á brotaþolann eða þagga með því að tortryggja konur sem stíga fram og segja frá. Þannig viðhelst ójöfn staða kynjanna kynslóð fram af kynslóð. Þessi bolti þarf að hætta að rúlla og við berum öll ábyrgð á því að stöðva hann.

Þess vegna verða allir karlar sem ekki hata konur – og ég trúi því að þeir séu í miklum meirihluta – að muna að orðum fylgir ábyrgð. Upp úr hjólförunum!

Um leg

24.02.2012

Ræða flutt á flokksráðsfundi VG

Ágætu félagar,

Ég ákvað að þessu sinni að vera með skrifaða ræðu. Ég skrifa yfirleitt ekki ræður fyrir flokksráðsfundi nema að mér finnist ég þurfa að koma miklu til skila á skömmum tíma eða – og á það við í þessu tilfelli – mér er svo mikið niðri fyrir að ég treysti mér tæplega til að tala blaðlaust.

Það kemur kannski ekki á óvart að það mál sem ég vil gera að umtalsefni er þingsályktunartillöga um að heimila staðgöngumæðrun. Ég gæti haldið um þetta mjög langt erindi en ætla að halda mig við mínúturnar fjórar, sem mér er úthlutað.

Í umræðunni um staðgöngumæðrun blandast saman svo margt sem hreyfir ekki aðeins við kollinum á mér heldur hreinlega innyflunum, þar með talið leginu. Ekki þó svo að skilja að legið fari á flakk og ég upplifi svokallaða hysteríu, sem var læknisfræðileg skýring fyrri tíma á þjáningum kvenna.

Ég leyfi mér hér að tala um leg vegna þess að það líffæri hlýtur að eiga að vera miðlægt í umræðu um staðgöngumæðrun. Samt hef ég afar sjaldan heyrt á það minnst og sennilega aldrei í opinberri umræðu, nema þá í læknisfræðilegum tilgangi þegar fjallað er um konur sem missa leg eða fæðast án legs, eða um vægast sagt vafasama nýjung sem sænskir læknar hafa þróað: Að taka leg úr einni konu og setja í aðra.

Ástralska fræðikonan Germaine Greer ritar um legið í bók sinni The whole woman og bendir á hvernig líffræðilegar skýringarmyndir hafa sýnt þetta líffæri, ranglega, eins og vasa á billjard-borði, rými sem bíður þess að vera fyllt. Menningarlegt meðvitundarleysi um leg geri það að verkum að tungumálið nái ekki einu sinni utan um það. Þannig tölum við um að verðandi móðir gangi með barn í maganum – sem væri afar óþægilegt fyrir alla – en ekki í leginu. Tíðarverkir eru sagðir í maga eða baki, en hvar eru þeir í alvörunni?

Greer segir:

„Tungumál okkar styrkir í sessi þá hugmynd að legið sé tómarúm sem þurfi að fylla, mannlaust húsnæði sem bíður leigjanda. Í umræðu um staðgöngumæðrun er oft talað um leg til láns eða leg til leigu, eins og kona sem samþykkir að vera staðgöngumóðir reki mannlega heimavist.“

Séu yfirleitt tengsl milli líkamlegrar nándar og tilfinningalegrar þá geti sú tenging varla orðið meiri en milli konu og barns sem dafnar inni í líkama hennar, bendir Greer á. Samt sé til þess ætlast að konur gangi með barn og gefi það frá sér án þess að finna til.

Í áratugi hafa konur á Íslandi barist fyrir því að þurfa ekki að gefa frá sér börn sem þær ganga með. Uppbygging velferðarkerfisins og almenns menntakerfis gekk öðrum þræði út á það, að ekki sé minnst á frjálsar fóstureyðingar. En nú, árið 2012, hefur Alþingi falið velferðarráðherra að semja frumvarp sem gengur út á að konur gangi með börn gagngert til að gefa þau frá sér, þvert gegn áliti allra umsagnaraðila nema frjálshyggjumanna og hagsmunaaðila.

Það er merkilegt að samfélag sem er jafn ómeðvitað um leg og raun ber vitni, sé tilbúið, nánast umhugsunarlaust, að heimila með lögum að hægt sé að biðja konu um að veita afnot af legi sínu og líkama, til að aðrir geti náð fram sínum markmiðum. Og þetta þarf að ræðast alveg óháð því hversu falleg markmiðin sem hér um ræðir geta verið, þ.e. að uppfylla löngunina til að ala upp barn af ást og umhyggju.

Ég spyr því: Var hér e.t.v farið fram af kappi, fremur en forsjá? Getur verið að við sem samfélag séum langt frá því að geta tekið ákvarðanir eins og þessa? Ég tel svo vera.

Þess vegna hvet ég eindregið – og í fullum kærleika – þá þingmenn sem samþykktu þingsályktunartillöguna að endurskoða afstöðu sína, því frumvarpið er enn ekki orðið til og lög hafa ekki verið sett. Skipumst á skoðunum og sameinumst um að gefa samfélaginu miklu lengri tíma til umræðunnar og hinu alþjóðlega umhverfi til rannsókna á langtíma áhrifum staðgöngumæðrunar. Umræðan á ekki að fjalla um einstaklinga, heldur um hugmyndir, siðferði, menningu og samfélag. Já og kannski leg!

Réttindi barna og umræða um barnalög

03.02.2012

Í gær fór fram umræða á Alþingi um frumvarp til nýrra barnalaga. Verði frumvarpið að lögum verða grunngildi Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna lögfest og réttarstaða barna styrkt til muna, ekki síst barna sem deilt er um forsjá yfir og umgengni við. Sátt er lykilhugtak frumvarpsins og aðkoma hins opinbera að deilum mun miða að því að aðstoða foreldra við að ná sátt, vegna þess að sátt er best fyrir börnin. Málefni barna eiga ekki heima inni í farvegi átaka, heldur farvegi sáttar. Þannig er gert ráð fyrir að veita stórauknum fjármunum til sáttameðferða og foreldrar sem eiga í deilum verða skikkaðir til að ræða málin með fagaðila.

Sporin hræða

Þetta eru byltingarkenndar breytingar og ég játa því að það kom mér á óvart hversu takmarkað pláss þær hlutu í umræðunni á þingi, sem nokkrir þingmenn tóku þátt í. Mest púður fór í að ræða hvort dómarar eigi að hafa heimild til að dæma sameiginlega forsjá, en í frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir að lögfesta slíka heimild. Þar að baki býr m.a. það sjónarmið að leita eigi allra leiða til að draga þessi mál út úr dómstólafarvegi og inn í heilbrigðari farveg sáttameðferðar. Takist það ekki, sé hins vegar erfitt að koma á samstarfi með dómi. Þótt öll Norðurlöndin hafi dómaraheimild í sínum lögum þá hræða sporin. Í Svíþjóð kom í ljós að dæmd var sameiginleg forsjá í alltof mörgum málum þar sem ljóst mátti þykja að foreldrar gætu ekki starfað saman og í alltof mörgum málum þar sem sterkar vísbendingar, jafnvel sannanir, voru um að annað foreldrið hefði beitt hitt ofbeldi. Enn verra er að til eru dæmi þess að dæmd sé sameiginleg forsjá og úrskurðuð jöfn umgengni í málum þar sem foreldri hefur orðið uppvíst af ofbeldishegðun gagnvart börnum. Börnin hafa þannig ekki notið vafans í öllum tilfellum þar sem sameiginleg forsjá hefur verið dæmd. Rétt er að taka fram að til eru dæmi um að sameiginleg forsjá hafi verið dæmd og það lukkast vel. En hin dæmin eru sláandi.

Frumvarp til barnalaga setur auknar skyldur á hið opinbera þegar kemur að ákvörðun um forsjá og umgengni. Skilyrðislaust ber að líta til hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimilinu hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi.

Þótt deilt sé um dómaraheimild um sameiginlega forsjá væri afar slæmt ef sú deila yrði til þess að frumvarpið – sem felur í sér veigamiklar réttarbætur fyrir börn – hlyti ekki afgreiðslu Alþingis.

Þótt ræða megi réttindi barna í samhengi við dómaraheimildina og að ég beri virðingu fyrir þeim ólíku sjónarmiðum sem þar eru uppi, þá er ljóst að réttindi barna sem kveðið er á um í þessu frumvarpi einskorðast ekki við þetta ákvæði. Þvert á móti.

Samhengi hlutanna

Þegar umræðu um þetta frumvarp lauk á Alþingi í gær tók við umræða um frumvarp sem er liður í fullgildingu á sáttmála Evrópuráðsins um varnir gegn kynferðislegri misnotkun og misneytingu á börnum. Þar er m.a. að finna ákvæði sem gerir það refsivert að mæla sér mót við barn í kynferðislegum tilgangi, en hingað til hefur slíkt aðeins verið álitið undirbúningsathöfn að glæp í skilningi laganna. Verði frumvarpið að lögum er löggjöf gegn barnaklámi – eða myndrænni kynferðislegri misnotkun á börnum – einnig styrkt.

Það er aldrei rétt að gera það að kröfu að baráttufólki fyrir réttindum á einu sviði skuli berjast á öðrum sviðum líka. Engu að síður vakti það athygli að þegar kynferðisbrotafrumvarpið kom til umræðu, u.þ.b.  30 sekúndum eftir að barnalagafrumvarpsumræðunni lauk, hurfu allir talsmenn réttinda barna úr þingsal, að undanskildum einum, Siv Friðleifsdóttur, sem fagnaði frumvarpinu og hét því að vinna því framgöngu á vettvangi allsherjar- og menntamálanefndar.

Íslensk börn búa við einar bestu aðstæður sem um getur í heiminum. Það gerðist hins vegar ekki af sjálfu sér, heldur vegna þrotlausrar og óeigingjarnrar baráttu fólks, þ.m.t. þingmanna, fyrir réttindum barna, réttindum sem byggja á Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og bestu framkvæmd hans sem finna má í löndum heims. Okkur sem á eftir komum, hvort sem er innan ráðuneyta, stofnana, Alþingis eða samfélagsins í heild, ber skylda til að viðhalda þessum árangri og skoða í hvívetna möguleika á að bæta um betur. Hætt er við að umræðan einskorðist við einstök pólitísk viðfangsefni samtímans, eins og sjá mátti á umræðu um dómaraheimildina á Alþingi í gær. Alþingismenn verða að geta hugsað stærra en svo til að viðhalda og berjast fyrir auknum réttindum barna.

Umræðan um barnalögin er aðgengileg hér: http://www.althingi.is/altext/140/02/l02163413.sgml

„Því miður kemst ég ekki, ég er að …“

03.02.2012

Birtist í DV 20. janúar 2012

Í vikunni stóð ég mig að því að ætla að svara spurningu sem ég kunni ekkert svar við. Sennilega þótti mér spurningin, sem kom frá útlendingi og laut að Bláa lóninu, þess eðlis að ég ætti að vita svarið. Áður en ég romsaði út úr mér ágiskunum eins og um staðreyndir væri að ræða náði ég að staldra við og svaraði heldur með þeim einfalda hætti: „Ég veit það ekki.“

Þetta kom mér til hugar þegar ég heyrði Liz Kelly, prófessor og sérfræðing í meðferð kynferðisbrotamála, tala um kröfur sem gerðar eru til brotaþola kynferðisofbeldis þegar þeir leita réttar síns. Hvernig tengist þetta tvennt? Jú, Liz Kelly vekur athygli á því hvernig við hegðum okkur í daglegu lífi  og hvernig sönnunarkröfur í kynferðisofbeldismálum geta gengið á skjön við mannlega hegðun. Út frá rannsóknum á meðferð kynferðisbrota á Bretlandi og í Bandaríkjunum tekur hún tvö dæmi:

1.    Þegar við segjum frá einhverju sem reynist okkur erfitt á frásögnin til að vera óreiðukennd og óyfirveguð. Ef við þekkjum viðmælandann takmarkað byrjum við stundum á því að prófa hann með því að segja frá litlum þætti þess sem liggur okkur á hjarta, til að átta okkur á því hvernig hann tekur upplýsingunum og hvort honum sé treystandi. Í kynferðisbrotamálum er hins vegar gerð krafa um skipulega frásögn frá fyrsta stigi og það kann að vera notað gegn brotaþola komi hann fram með nýjar upplýsingar á síðari stigum.

2.    Þegar við höfnum einhverju í daglegu lífi gerum við það sjaldnast hreint út heldur tölum við í kringum neitunina, til að særa ekki tilfinningar annarra. Einfalt svar við matarboði frá vini getur jafnvel innihaldið langa afsökun: „Því miður kemst ég ekki, ég er að…“. Þegar kemur að því að greina hvort manneskja hafi hafnað kynlífi getur hins vegar verið gerð krafa um miklu skýrari neitun, helst með orðinu nei og jafnvel líkamlegri mótspyrnu.

Með sama hætti eigum við til að svara spurningum með ágiskunum, e.t.v. vegna þess að við teljum upplýsingarnar litlu máli skipta. Slíkt getur hins vegar komið sér afar illa þegar sakamál er til rannsóknar!
Liz Kelly verður meðal fyrirlesara á ráðstefnu um meðferð kynferðisbrota sem innanríkisráðuneytið og lagadeild Háskóla Íslands í samvinnu við Evrópuráðið og Rannsóknastofnun Ármanns Snævarr standa fyrir í dag. Á ráðstefnunni verður meðal annars fjallað um barnvinsamlegt réttarkerfi, þróun nauðgunarhugtaksins og mat á trúverðugleika. Ráðstefnan er liður í að skoða hvort og þá hvernig megi halda áfram að bæta meðferð kynferðisbrota til að brotaþolar og sakborningar upplifi að þeir hljóti réttláta málsmeðferð. Ráðstefnan hefst kl. 10 og er öllum opin.

Opin og lokuð þinghöld

19.12.2011

Birtist í Morgunblaðinu 17. desember 2011

Þann 2. júní 2010 kvað dómari við Héraðsdóm Reykjavíkur upp ellefu samhljóða úrskurði um lokun réttarhalda í málum yfir sakborningum í svonefndu Catalinu-máli, en þeir voru allir ákærðir fyrir kaup á vændi. Þetta var í fyrsta sinn sem reyndi á nýja löggjöf, að sænskri fyrirmynd, um bann við kaupum á vændi en sú löggjöf er í samræmi við aukna þekkingu á orsökum og afleiðingum vændis.

Meginregla í íslensku sakamálaréttarfari er að þinghöld skuli haldin í heyranda hljóði, líkt og kveðið er á um í Stjórnarskrá Íslands. Dómara er hins vegar fengin heimild til að loka réttarhöldum „til að gæta velsæmis, allsherjarreglu, öryggis ríkisins eða hagsmuna málsaðila.“ Þessa ákvörðun rökstuddi dómarinn við Héraðsdóm Reykjavíkur með vísan til velsæmis og til þess að vernda þyrfti sakborningana og aðstandendur þeirra. Hvorki fylgdi frekari útlistun á velsæmishugtakinu né útskýring á hvers vegna sakborningar í þessum tilteknu málum þyrftu verndar við umfram aðra sakborninga.

Rétt er að taka fram að í kynferðisbrotamálum eru réttarhöld öllu jafna lokuð. Er það réttlætanlegt til verndar brotaþola, enda búum við því miður í samfélagi þar sem ábyrgð á kynferðisofbeldi er enn að hluta til varpað á þann sem fyrir ofbeldinu verður, fremur en einvörðungu þann sem beitir því, líkt og rétt væri.

Þótt staða þolenda í vændismálum sé lagalega ólík stöðu brotaþola í öðrum kynferðisbrotum hefði getað komið til álita að loka vitnaleiðslum yfir vændiskonunum sem um ræddi þeim til verndar. Það sjónarmið var hins vegar fyrirferðalítið í ákvörðun dómarans.

Blaðamaður, en ekki blaðamaður

Samkvæmt sakamálalögum getur sá sem sættir sig ekki við ákvörðun dómara um lokað þinghald krafist þess að kveðinn verði upp úrskurður um lokunina, sem síðan er kæranlegur til Hæstaréttar. Ekki er nánar tilgreint hverjir geti krafist þess að slíkur úrskurður sé upp kveðinn en í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að úrræðið geti ekki aðeins nýst brotaþola heldur einnig öðrum. Fréttamenn eru nefndir þar í dæmaskyni, með vísan í dóm Hæstaréttar frá árinu 2000 þar sem fréttamaðurinn Þór Jónsson fór fram á opnun réttarhalds yfir manni sem var ákærður fyrir nauðgun og morð. Hæstiréttur tók málið fyrir en staðfesti úrskurð Héraðsdóms Reykjaness um lokuð þinghöld.

Með vísan í ofangreint kærði sú sem þetta ritar ákvörðun héraðsdómarans til Hæstaréttar og gerði það sem blaðamaður, talskona Femínistafélags Íslands og almennur borgari. Var í greinargerð með kærunni m.a. vísað til þess markmiðs laganna um vændi að sporna gegn eftirspurn og bent á að „óþægindi einstaklings“ gætu ekki vegið þyngra en sjónarmið um að treysta réttaröryggi aðila, styrkja tiltrú almennings á réttarkerfinu og veita dómurum aðhald í störfum sínum.

Þriggja manna dómur Hæstaréttar klofnaði í afstöðu sinni til málsins en meirihlutinn ákvað að vísa málinu frá á þeirri forsendu að kærandi hefði ekki lögvarða hagsmuni í málinu. Í niðurstöðu meirihluta Hæstaréttar er hvergi rökstutt hvers vegna ég, sem þá hafði haft blaðamennsku að aðalstarfi í sex ár, hlaut aðra meðferð en kollegi minn tíu árum fyrr. Af sératkvæði minnihluta réttarins má draga þá ályktun að það hafi m.a. verið vegna þess að í greinargerð með kærunni var ekki vísað til sérstaks fjölmðils. Það er ótrúlegt – og alfarið á skjön við veruleikann í íslenskri blaðamannastétt þar sem fjöldi fólks starfar sem lausapennar – að meirihluti Hæstiréttar hafi tekið sér það vald að ákveða að blaðamenn teljist aðeins blaðamenn fyrir réttinum að þeir starfi fyrir ákveðinn miðil.

Minnihluti Hæstaréttar var á annari skoðun hvað þetta varðar og taldi jafnframt rétt að taka málið fyrir á grundvelli þess að það var sett fram í nafni Femínistafélags Íslands en félagið hafði allt frá stofnun árið 2003 barist fyrir því að kaup á vændi yrðu gerð refsiverð.

Í stuttu máli er hin þrönga túlkun meirihluta Hæstaréttar á annars víðu lagaákvæði sakamálalaganna afar illa rökstudd.

Vernd fyrir hverja?

Nú bregður svo við, rúmu ári eftir ákvörðun um hin lokuðu réttarhöld yfir vændiskaupendunum, að beiðni lögmanns konu sem ákærð er fyrir að hafa banað nýfæddu barni sínu er synjað. Í rökstuðningi dómara Héraðsdóms Reykjavíkur segir m.a: „Það þurfa að vera ríkar ástæður til þess að víkja frá meginreglunni um að þinghöld í sakamálum séu opin. Nær öllum sakborningum er það erfitt, og sumum mikil raun, að sitja í þinghaldi þar sem fjallað er um ákærur á hendur þeim.“

Ekki nóg um að þessi úrskurður sé kveðinn upp af sama dómstóli og lokaði réttarhöldum í málefnum vændiskaupendanna, heldur einnig af sama dómara. Í staðfestingu á úrskurðinum vísar Hæstiréttur til þess að þar sem lokun réttarhalda sé undantekning frá meginreglu þá skuli skýra ákvæðið þröngt!

Þessi ólíka málsmeðferð hlýtur að vekja upp spurningar. Hvaða sjónarmið ráða för? Hagsmuni hverra vilja dómstólar vernda?

Að lokum set ég í auðmýkt fram örlitla hvatningu til þeirra sem þetta lesa, kunna að vera á öndverðum meiði og hyggjast svara greininni að gera formið ekki að aðalatriði heldur innihaldið. Sanngjörn gagnrýni og samtal getur aldrei verið af hinu illa.

Jafnréttismál: Nokkur atriði til umhugsunar

07.12.2011

Birtist á knuz.is 7. desember 2011

  • Á Íslandi leita 230 manneskjur, að langmestu leyti konur, sér aðstoðar á hverju ári vegna nauðgunar ýmist hjá Neyðarmóttöku eða hjá Stígamótum. Um 70 mál eru kærð til lögreglu. 50 mál rata til Ríkissaksóknara. Þar er stærstur hlutinn felldur niður. Ákært er í um 15 málum og sakfellt í um það bil átta málum. Með öðrum orðum: Um 3-4% nauðgunarmála sem upp koma á ári hverju enda með sakfellingu. Athugið að hér eru ekki teknar inn nauðganir eða kynferðisleg misnotkun þar sem þolendur eru börn, þá tvöfaldast ofbeldið. Ragnar sakargiftir eru til í þessum brotaflokki eins og öðrum og að því er næst verður komist koma um 1-2 slík mál upp hérlendis á ári hverju. Hins vegar er ótalinn sá fjöldi þolenda nauðgana sem aldrei leitar sér aðstoðar.
  • Nauðganir eiga sér ekki stað í lausu lofti. Þær eru ekki óumflýjanlegar eins og náttúruhamfarir. Það eru ofbeldismenn að baki hverju einasta máli. Þetta eru ekki örfáir sjúkir einstaklingar sem nauðga, þetta er fjöldi „venjulegra“ karla og þeir eru í okkar nærumhverfi – á vinnustað, í fjölskyldu, í vinahópi. Og já, það eru líka til konur sem nauðga og það er rétt að geta þess. En þær eru margfalt færri og veruleiki nauðgana er því kynjaður. Nauðgun er raunveruleg og nálæg ógn við líf og heilsu allra kvenna á Íslandi.
  • Af hverju er þetta svona? Hvað er það í menningu okkar og samfélagi sem skapar rými fyrir allt þetta ofbeldi? Meðal annars er það upphafning á staðalímyndum kynjanna, en þeim er viðhaldið með kynmótun. Þannig verða til „sterkir“ karlar sem skeyta engu um tilfinningar en fara sínu fram, óháð því hvað aðrir segja. Og þannig verða til óttaslegnar konur, sem er kennt að segja ekki frá ef á þeim er brotið og ef þær segja frá þá geta þær átt yfir höfði sér dóma heimsins, útskúfun og endalausar umræður um kynhnegðun sína. Sem betur fer brýst stór hluti fólks út úr þessum staðalímyndarformum, en engu að síður viðhöldum við hugmyndinni um hinn sterka karl og hina þjónkandi konu með ýmsum leiðum í samfélagi okkar, t.d. í uppeldi barna, í samskiptum og í gegnum fjölmiðla eða aðra menningarstarfsemi. Þannig búum við til valdamisræmi og skilyrði fyrir nauðgara til að fremja sína glæpi.
  • Hið samfélagslega samþykki á sér ýmsar birtingarmyndir. Ein af þeim er í gegnum „grín“, þar sem kynferðislegt ofbeldi og hótanir um það eru gerðar að aðhlátursefni. Ef samfélagið samþykkir slíkt „grín“ eru minni líkur en annars á því að nauðgari átti sig á að hann hafi gert eitthvað rangt. Önnur lýsir sér þannig að ofbeldi og kynlífi er þvælt saman og því haldið fram að þar á milli sé stórt grátt svæði. Nauðgun sé kynlíf sem „gangi of langt“. En línan þar á milli er skýr og það nauðgar enginn óvart í hita leiksins. Ekki frekar en gamnislagur þróast „óvart“ út í líkamsárás.
  • Við höfum val um afneita veruleikanum. En við höfum líka val um að bregðast öðruvísi við – um að standa upp og hafna ofbeldi í öllum sínum birtingarmyndum:
    • Við  getum hlustað á fólk sem leitar sér hjálpar og segir frá.
    • Við getum stigið varlega til jarðar í umfjöllun um nauðgunarmál, af tillitsemi við þann fjölda fólks sem hefur verið nauðgað. Höfum tölfræðina í huga.
    • Við getum hætt að hlæja að bröndurum sem fjalla um ofbeldi gegn konum og neitað að taka þátt í þeirri firringu að það sé eðilegt að setja fram nauðgunarhótanir „í gríni“.
    • Við getum mótmælt slíku gríni eða staðið með þeim sem hafa kjark til þess.
    • Við getum sagt skilið við afstöðuleysið, sem við eigum til að detta í. Þess í stað tökum við afstöðu gegn ofbeldi, því afstöðuleysið getur verið ofbeldi í sjálfu sér.
  • Til að uppræta nauðgunarmenningu þarf að taka einarða afstöðu gegn kynferðisofbeldi, kvenfyrirlitningu og kynjamisrétti. Drepum ekki sendiboðann. Styðjum heldur hvert annað í að útrýma ofbeldi.

Óréttlætið og EES

26.11.2011

Í framhaldi af ákvörðun innanríkisráðuneytisins að hafna umsókn hlutafélagsins Beijing Zhongkun Investment Group (sem Huang Nubo á stærstan hlut í) um kaup á 300 ferkílómetra landi á Grímsstöðum á Fjöllum hefur skapast áhugaverð umræða um útlendinga inna og utan EES-svæðisins. Stíga þar margir ansi fast til jarðar og skamma innanríkisráðherra fyrir að vera svona kreddufullur að hann vilji ekki leyfa kaup útlendinga utan EES á landsvæði, þegar útlendingar innan þess gætu hæglega keypt land. Er engu líkara en að þetta hafi verið uppfinning innanríkisráðherrans sjálfs að draga línuna ekki við Íslands strendur heldur við múrinn sem reistur hefur verið um Evrópu.

Það vill svo til að íslensk löggjöf mismunar útlendingum innan og utan EES í afar mörgum og veigamiklum þáttum. EES-borgarar geta ferðast til Íslands án teljandi vandræða og lifað hér og starfað ef þeim sýnist svo. Það kostar hins vegar útlendinga utan EES talsverða fyrirhöfn að koma hingað til lands sem ferðamenn. Þeir geta þurft að ferðast langar vegalengdir til að sækja um vegabréfsáritun og þurfa jafnvel að panta tíma með margra vikna fyrirvara. Jafnframt þurfa þeir að sýna fram á að þeir eigi næga peninga inni á bankareikningi til að geta framfleytt sér meðan á dvölinni á Íslandi stendur og í sumum tilfellum er farið fram á nákvæma ferðaáætlun. Það tekur enginn Indverji eða Kínverji skyndiákvörðun um að fara í frí til Íslands. Enn vandast málið ef viðkomandi skyldi detta í hug að vilja lifa eða starfa á Íslandi. Sé minniháttar atvinnuleysi á landinu þá getur útlendingur utan EES nánast gleymt slíkum draumum.

Er þetta sanngjarnt fyrirkomulag? Ég vil ekki meina að svo sé. Reyndar er ég í grunninn hlynnt opnum landamærum en þá ekki aðeins fyrir Evrópu, heldur allan heiminn. Það er e.t.v. útópísk afstaða og verður varla að veruleika. Fyrst svo er þá tel ég sanngjarnast að um alla útlendinga sem til Íslands vilja koma – hvort sem er til að skoða landið, setjast hér að eða kaupa land – gildi sömu reglur. En það mun ekki gerast meðan Ísland er aðili að EES-samningnum. Og það er merkilegt að mestu stuðningsmenn hans og þess að Ísland stígi skrefið til fulls með aðild að Evrópusambandinu, skuli vera þeir sömu og kvarta undan misrétti í garð fjárfesta utan EES.

Næsta síða →