Sunnudaginn 12. febrúar, 2006 – Innlent – greinar

Þrjátíu ár í flóttamannabúðum

Aðskilnaðarmúr Marokkómanna í Vestur-Sahara er 2.500 km langur og var byggður í sex áföngum.

Í suðvesturhluta Alsír eru flóttamannabúðir Saharawi-fólksins frá Vestur-Sahara. Halla Gunnarsdóttir hitti nokkra liðsmenn Polisario-hreyfingarinnar þegar þeir sóttu World Social Forum í Malí og fræddist um þessa síðustu nýlendu Afríku.

Við erum friðsöm þjóð. Við viljum fá landið okkar til baka til að geta skapað framtíð fyrir börnin okkar,” sagði ræðumaður á fundi um Vestur-Sahara sem haldinn var á heimssamkomu félagshreyfinga, World Social Forum, í Bamako í Malí 22. janúar sl. V-Sahara er réttnefnt síðasta nýlendan í Afríku en þegar Spánverjar yfirgáfu landið um miðjan áttunda áratuginn tóku Marokkóbúar við stjórnartaumunum að íbúum landsins forspurðum. Framsögumenn á fundinum komu allir úr flóttamannabúðum í Alsír en þar hefur hluti Saharawi-þjóðarinnar, sem áður bjó í V-Sahara, haldið til í þrjátíu ár.

Fundurinn var haldinn í lítilli skólastofu og fór mestmegnis fram á frönsku og spænsku. Ég sat á gömlum skólabekk fyrir miðri stofu og reyndi eftir fremsta megni að hlýða á enska þýðingu en til þess hafði ég lítil heyrnartól sem voru tengd í hljóðnema túlksins.

Marokkó var áður frönsk nýlenda en losnaði undan yfirráðum Frakka um miðjan sjötta áratuginn. Yfirvöld Marokkó sátu ekki aðgerðalaus og gerðu tilkall til V-Sahara strax árið 1957 á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Nágrannalandið Máritanía ásældist einnig eyðimerkurlandsvæðið en því tilheyra auðug fiskimið og miklar fosfatnámur auk þess sem olía hefur fundist við strendurnar.

Það var hins vegar ekki fyrr en árið 1975 að Spánverjar sýndu á sér fararsnið en þá höfðu liðsmenn Polisario, frelsishreyfingar V-Sahara, þegar hafið baráttu fyrir sjálfstæði þjóðarinnar. Þrátt fyrir fögur fyrirheit um þjóðaratkvæðagreiðslu um framtíð landsins stóðu Spánverjar aðgerðarlausir þegar 350 þúsund Marokkóbúar fóru fótgangandi til V-Sahara og tóku sér fasta búsetu. Aðgerðin var nefnd Græna gangan og var liður í viðamikilli áætlun Hassans, þáverandi konungs Marokkó, um að leggja landið undir sig. Svo fór að Marokkó og Máritanía gerðu samkomulag sín í milli sem fól í sér að Marokkó fengi tvo þriðju hluta landsins en Máritanía þriðjung. Árið 1976 lýstu Saharawi-hirðingjarnir yfir sjálfstæði hins Arabíska alþýðulýðveldis í Sahara og við tóku mikil átök.

2.500 km aðskilnaðarmúr

Eftir fjögurra ára stríð við Polisario létu stjórnvöld Máritaníu undan og sömdu um frið við Saharawi-fólkið. Marokkómenn voru þó hvergi nærri á förum og í upphafi níunda áratugarins hófu marokkósk yfirvöld byggingu múrs til að afmarka landsvæði sitt. Aðskilnaðarmúrinn var byggður í sex áföngum, sá síðasti árið 1987, og er alls um 2.500 kílómetra langur. Til samanburðar má geta þess að hringvegurinn um Ísland er um 1.400 km. Múrinn er byggður úr sandi og grjóti og er um þriggja metra hár, skreyttur með gaddavír. Fjöldi hermanna gætir hans en auk þess er búið að planta jarðsprengjum meðfram öllum veggnum. Polisario ræður yfir litlum hluta landsins í austri en á því svæði eru lífsbjargir mjög takmarkaðar og aðeins hægt að búa þar nokkra mánuði á ári.

Ekki er vitað með vissu hversu fjölmenn Saharawi-þjóðin er en talið er að talan liggi einhvers staðar á milli fimm og sjö hundruð þúsund. 165 þúsund manns dvelja í flóttamannabúðunum í Tindouf í suðvesturhluta Alsírs þar sem alþjóðastofnanir sjá þeim fyrir mat og öðrum nauðsynjavörum.

Fólkið hefur raunar byggt upp sitt eigið samfélag í flóttamannabúðunum síðastliðin þrjátíu ár og gat lengst af engin samskipti haft við ættingja sína í V-Sahara. Lítill hluti þess dvelur nokkra mánuði á ári með hjarðir sínar á því landsvæði V-Sahara sem Polisario ræður yfir. Þá dvelur hluti Saharawi-fólksins í Marokkó og Máritaníu.

Stríðið milli Marokkó og Polisario stóð í tæp þrettán ár og var oft kallað “stríðið sem gleymdist” sökum áhugaleysis fjölmiðla á átökunum. Stríðsreksturinn kostaði Marokkó gríðarlegar fjárhæðir og talið er að um tíma hafi allt að 40% af fjárlögum runnið til hans. Líbýa og Alsír veittu V-Sahara fjárhagslegan stuðning sem meðal annars fór til vopnakaupa en þegar Líbýumenn náðu sáttum við Marokkó hættu þeir stuðningi sínum. Alsír dró einnig verulega úr sínum stuðningi en Marokkómenn gátu aftur á móti alltaf reitt sig á Frakka auk þess sem Bandaríkjamenn studdu þá endrum og sinnum.

Árið 1991 var samið um vopnahlé fyrir tilstilli Sameinuðu þjóðanna og gert var ráð fyrir því að íbúar V-Sahara gengju til atkvæða um hver skyldi stjórna landinu. Íbúarnir bíða hins vegar enn eftir atkvæðagreiðslunni en einkum er deilt um hverjir eigi að hafa rétt til að kjósa. Stjórnvöld í Marokkó vilja að allir marokkóskir landnemar í V-Sahara greiði atkvæði. Þetta geta liðsmenn Polisario engan veginn fellt sig við enda þýðir það að Marokkóbúar hafi miklu meiri áhrif á úrslit kosninganna en Saharawi-fólkið. Polisario keppist við að vekja athygli heimsins á stöðu sinni og fundurinn á World Social Forum var liður í því.

Átakamikill fundur

Ég reyndi eftir fremsta megni að fylgjast með erindunum en heyrði illa í þýðingunni. Ung kona sagði frá stöðu kvenna í flóttamannabúðunum sem er ólíkt betri en í mörgum nágrannaríkjum. Raunar hafa konurnar að miklu leyti byggt upp samfélagið í flóttamannabúðunum enda eru 80% íbúanna konur og börn. Stúlkur ganga í skóla til jafns við drengi og konur taka virkan þátt í stjórnmálum. Eitt helsta baráttumál kvennahreyfingarinnar er að réttindi kvenna verði tryggð eftir að þjóðin öðlast sjálfstæði.

Þegar konan lauk máli sínu reis karlmaður úr sæti sínu fyrir aftan mig og fór fram á að síðasta erindinu yrði sleppt þar sem annars gæfist ekki nægur tími til umræðna. Fundarstýran, frönsk kona, bað manninn að bíða rólegan og minnti um leið síðasta framsögumann á að hafa erindi sitt í styttra lagi. Þá fyrst horfði ég í kringum mig og tók eftir spennunni sem ríkti á fundinum. Flestir fundargestir voru með merkispjöld World Social Forum um hálsinn þar sem á var ritað nafn viðkomandi og þjóðerni. Ég rýndi í stafina á spjöldunum og gerði mér grein fyrir að aftan við mig sátu nánast einvörðungu Marokkóbúar og ungir piltar frá Malí. Í fremri helmingi stofunnar sátu hins vegar nokkrir Evrópubúar umkringdir Saharawi-fólki.

Síðasta erindinu lauk með vitundarvakningu um jarðsprengjur. Klappað var fyrir formanni Samtaka fórnarlamba jarðsprengna í V-Sahara en hann missti sjálfur báða fæturna og aðra höndina þegar hann hugaði að einum úlfaldanna sinna sem lá á jörðinni. “Ég get lofað ykkur því að jarðsprengjur spyrja ekki hvaðan þú kemur áður en þær springa,” benti hann á og ítrekaði að baráttan gegn jarðsprengjum þyrfti að vera alþjóðleg.

Fyrsti maður á mælendaskrá talaði svo hátt í hljóðnemann að ég heyrði ekkert í þýðingunni. Þegar hann lauk máli sínu klöppuðu allir sem sátu fyrir aftan mig. Eftir þetta heyrði ég ekkert í þýðingunni þar sem mönnum lá mjög hátt rómur. Fundarstýran þurfti reglulega að slökkva á hljóðnemanum til að menn lykju máli sínu þar sem þeim bar að takmarka sig við fimm mínútur. Hver Marokkóbúinn á fætur öðrum steig í pontu og jós úr skálum reiði sinnar. Eitt skipti fauk í konuna sem áður hélt framsögu og hún rauk á fætur en félagi hennar greip í hana svo hún settist aftur niður.

Þegar talsmenn Polisario gerðu sig líklega til að svara stóð einn Marokkóbúanna sem hæst höfðu upp og stormaði út með alla malísku drengina í eftirdragi. Polisario-fólkið bað hann að bíða svo það gæti útskýrt sitt mál en hann glotti bara og lét sig hverfa. Aðrir Marokkóbúar yfirgáfu einnig skólastofuna en Saharawi-fólkið lauk fundinum.

Með hár eins og bómull

Með þessa upplifun í farteskinu ákvað ég að taka þátt í auglýstri Saharawi-menningarveislu. Þar tók á móti mér nýr félagi minn, Mohamed, sem lagði sig allan fram um að láta veisluna ganga upp. Hann dró fólk út á dansgólfið en þvertók fyrir að dansa sjálfur enda þætti sér, líkt og íslenska blaðamanninum, miklu skemmtilegra að tala en dansa. Tónlistin var taktföst og rapp á arabísku lætur hreint ekkert svo illa í eyrum.

Inn á milli spurði ég Mohamed út í allt sem ég ekki skildi á fundi dagsins. Þegar ég talaði um rafmagnaðan fund sagðist hann vera ánægður á meðan átökin væru ekki vopnuð. “En þetta er erfitt. Yfirvöld í Marokkó senda oft fólk á svona fundi til að valda sem mestri truflun. Í dag kom líka marokkóskur trúarleiðtogi sem býr hér í Bamako með alla nemendurna sína,” útskýrði Mohamed og ég gerði mér grein fyrir að allir ungu malísku drengirnir vissu litlu meira en ég hvað var um að vera á fundinum. Þeir fylgdu bara leiðtoganum sínum.

Að hátíðinni lokinni bauð Mohammed mér að borða kvöldmat með Saharawi-fólkinu. Þótt ég sé ekki vön að borða kvöldmat undir miðnætti sló ég til en matarboðið var í nærliggjandi húsi.

Réttur dagsins var lambakjöt og hrísgrjón og að sjálfsögðu snætt með guðsgöfflunum. Hörundsdökkur karlmaður með fíngerðar krullur rétti mér reglulega kjötbita á meðan hann sagði sögur af heimsókn sinni til Íslands á níunda áratugnum. Mikið þótti honum koma til Kvennalistans og mér þótti leitt að tilkynna að sá merkilegi stjórnmálaflokkur væri ekki starfandi lengur. Sögurnar endurtók hann í hvert sinn sem einhver nýr kom að matargólfinu. “Ég man svo vel eftir því þegar ég heimsótti vinkonu mína sem bjó úti á landi. Ég átti erfitt með að festa svefn en vaknaði við að stúlka stóð við rúmið mitt og snerti á mér hárið. Ég spurði hvað hún væri að gera og hún sagði: “Þetta er eins og bómull.” Hún hafði víst aldrei áður séð svartan mann!” sagði hann og tók andköf. Hann hitti bæði Hermannsson og Hannibalsson og bar þeim báðum vel söguna. Fallegust orð féllu þó um forseta landsins, Vigdísi Finnbogadóttur. “Ég var búinn að óska eftir viðtali við hana en fékk það ekki af einhverjum ástæðum. Svo dag einn sá ég hana ganga út af hóteli og vatt mér að henni. Hún talaði reiprennandi frönsku,” sagði hann dreyminn á svip og bætti við að Finnbogadóttir hefði hlustað á mál sitt með athygli.

Eitt mesta stolt Saharawi-fólksins er hversu vel hefur tekist til við að mennta þjóðina þrátt fyrir að hún búi í flóttamannabúðum. Ólæsi, sem var 90% fyrir nokkrum áratugum, er nú innan við 10% og fjöldi fólks sækir nám til annarra landa, t.d. Spánar og Kúbu. Fólkið sem talar fyrir hönd Polisario er ákveðið en lágróma og gerir sitt allra besta til að vekja athygli heimsins á aðstæðum sínum. Hreyfingin hefu lýst því yfir að vel sé hægt að ganga til samningaviðræðna við bæði Máritaníu og Marokkó um þær náttúruauðlindir sem V-Sahara búi yfir enda sé Saharawi-þjóðin ekki sérlega fjölmenn. Frelsi undan yfirráðum Marokkós er þeim mikilvægast og vonin um að þurfa ekki að ala börnin sín upp við stríðsástand.

Helstu heimildir:

http://www.arso.org

http://www.mbl.is

http://www.wikipedia.org