Þann 2. júní 2010 kvað dómari við Héraðsdóm Reykjavíkur upp ellefu samhljóða úrskurði um lokun réttarhalda í málum yfir sakborningum í svonefndu Catalinu-máli, en þeir voru allir ákærðir fyrir kaup á vændi. Þetta var í fyrsta sinn sem reyndi á nýja löggjöf, að sænskri fyrirmynd, um bann við kaupum á vændi en sú löggjöf er í samræmi við aukna þekkingu á orsökum og afleiðingum vændis.

Meginregla í íslensku sakamálaréttarfari er að þinghöld skuli haldin í heyranda hljóði, líkt og kveðið er á um í Stjórnarskrá Íslands. Dómara er hins vegar fengin heimild til að loka réttarhöldum „til að gæta velsæmis, allsherjarreglu, öryggis ríkisins eða hagsmuna málsaðila.“ Þessa ákvörðun rökstuddi dómarinn við Héraðsdóm Reykjavíkur með vísan til velsæmis og til þess að vernda þyrfti sakborningana og aðstandendur þeirra. Hvorki fylgdi frekari útlistun á velsæmishugtakinu né útskýring á hvers vegna sakborningar í þessum tilteknu málum þyrftu verndar við umfram aðra sakborninga.

Rétt er að taka fram að í kynferðisbrotamálum eru réttarhöld öllu jafna lokuð. Er það réttlætanlegt til verndar brotaþola, enda búum við því miður í samfélagi þar sem ábyrgð á kynferðisofbeldi er enn að hluta til varpað á þann sem fyrir ofbeldinu verður, fremur en einvörðungu þann sem beitir því, líkt og rétt væri.

Þótt staða þolenda í vændismálum sé lagalega ólík stöðu brotaþola í öðrum kynferðisbrotum hefði getað komið til álita að loka vitnaleiðslum yfir vændiskonunum sem um ræddi þeim til verndar. Það sjónarmið var hins vegar fyrirferðalítið í ákvörðun dómarans.

Blaðamaður, en ekki blaðamaður

Samkvæmt sakamálalögum getur sá sem sættir sig ekki við ákvörðun dómara um lokað þinghald krafist þess að kveðinn verði upp úrskurður um lokunina, sem síðan er kæranlegur til Hæstaréttar. Ekki er nánar tilgreint hverjir geti krafist þess að slíkur úrskurður sé upp kveðinn en í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að úrræðið geti ekki aðeins nýst brotaþola heldur einnig öðrum. Fréttamenn eru nefndir þar í dæmaskyni, með vísan í dóm Hæstaréttar frá árinu 2000 þar sem fréttamaðurinn Þór Jónsson fór fram á opnun réttarhalds yfir manni sem var ákærður fyrir nauðgun og morð. Hæstiréttur tók málið fyrir en staðfesti úrskurð Héraðsdóms Reykjaness um lokuð þinghöld.

Með vísan í ofangreint kærði sú sem þetta ritar ákvörðun héraðsdómarans til Hæstaréttar og gerði það sem blaðamaður, talskona Femínistafélags Íslands og almennur borgari. Var í greinargerð með kærunni m.a. vísað til þess markmiðs laganna um vændi að sporna gegn eftirspurn og bent á að „óþægindi einstaklings“ gætu ekki vegið þyngra en sjónarmið um að treysta réttaröryggi aðila, styrkja tiltrú almennings á réttarkerfinu og veita dómurum aðhald í störfum sínum.

Þriggja manna dómur Hæstaréttar klofnaði í afstöðu sinni til málsins en meirihlutinn ákvað að vísa málinu frá á þeirri forsendu að kærandi hefði ekki lögvarða hagsmuni í málinu. Í niðurstöðu meirihluta Hæstaréttar er hvergi rökstutt hvers vegna ég, sem þá hafði haft blaðamennsku að aðalstarfi í sex ár, hlaut aðra meðferð en kollegi minn tíu árum fyrr. Af sératkvæði minnihluta réttarins má draga þá ályktun að það hafi m.a. verið vegna þess að í greinargerð með kærunni var ekki vísað til sérstaks fjölmðils. Það er ótrúlegt – og alfarið á skjön við veruleikann í íslenskri blaðamannastétt þar sem fjöldi fólks starfar sem lausapennar – að meirihluti Hæstiréttar hafi tekið sér það vald að ákveða að blaðamenn teljist aðeins blaðamenn fyrir réttinum að þeir starfi fyrir ákveðinn miðil.

Minnihluti Hæstaréttar var á annari skoðun hvað þetta varðar og taldi jafnframt rétt að taka málið fyrir á grundvelli þess að það var sett fram í nafni Femínistafélags Íslands en félagið hafði allt frá stofnun árið 2003 barist fyrir því að kaup á vændi yrðu gerð refsiverð.

Í stuttu máli er hin þrönga túlkun meirihluta Hæstaréttar á annars víðu lagaákvæði sakamálalaganna afar illa rökstudd.

Vernd fyrir hverja?

Nú bregður svo við, rúmu ári eftir ákvörðun um hin lokuðu réttarhöld yfir vændiskaupendunum, að beiðni lögmanns konu sem ákærð er fyrir að hafa banað nýfæddu barni sínu er synjað. Í rökstuðningi dómara Héraðsdóms Reykjavíkur segir m.a: „Það þurfa að vera ríkar ástæður til þess að víkja frá meginreglunni um að þinghöld í sakamálum séu opin. Nær öllum sakborningum er það erfitt, og sumum mikil raun, að sitja í þinghaldi þar sem fjallað er um ákærur á hendur þeim.“

Ekki nóg um að þessi úrskurður sé kveðinn upp af sama dómstóli og lokaði réttarhöldum í málefnum vændiskaupendanna, heldur einnig af sama dómara. Í staðfestingu á úrskurðinum vísar Hæstiréttur til þess að þar sem lokun réttarhalda sé undantekning frá meginreglu þá skuli skýra ákvæðið þröngt!

Þessi ólíka málsmeðferð hlýtur að vekja upp spurningar. Hvaða sjónarmið ráða för? Hagsmuni hverra vilja dómstólar vernda?

Að lokum set ég í auðmýkt fram örlitla hvatningu til þeirra sem þetta lesa, kunna að vera á öndverðum meiði og hyggjast svara greininni að gera formið ekki að aðalatriði heldur innihaldið. Sanngjörn gagnrýni og samtal getur aldrei verið af hinu illa.

• Á Íslandi leita 230 manneskjur, að langmestu leyti konur, sér aðstoðar á hverju ári vegna nauðgunar ýmist hjá Neyðarmóttöku eða hjá Stígamótum. Um 70 mál eru kærð til lögreglu. 50 mál rata til Ríkissaksóknara. Þar er stærstur hlutinn felldur niður. Ákært er í um 15 málum og sakfellt í um það bil átta málum. Með öðrum orðum: Um 3-4% nauðgunarmála sem upp koma á ári hverju enda með sakfellingu. Athugið að hér eru ekki teknar inn nauðganir eða kynferðisleg misnotkun þar sem þolendur eru börn, þá tvöfaldast ofbeldið. Ragnar sakargiftir eru til í þessum brotaflokki eins og öðrum og að því er næst verður komist koma um 1-2 slík mál upp hérlendis á ári hverju. Hins vegar er ótalinn sá fjöldi þolenda nauðgana sem aldrei leitar sér aðstoðar.
• Nauðganir eiga sér ekki stað í lausu lofti. Þær eru ekki óumflýjanlegar eins og náttúruhamfarir. Það eru ofbeldismenn að baki hverju einasta máli. Þetta eru ekki örfáir sjúkir einstaklingar sem nauðga, þetta er fjöldi „venjulegra“ karla og þeir eru í okkar nærumhverfi – á vinnustað, í fjölskyldu, í vinahópi. Og já, það eru líka til konur sem nauðga og það er rétt að geta þess. En þær eru margfalt færri og veruleiki nauðgana er því kynjaður. Nauðgun er raunveruleg og nálæg ógn við líf og heilsu allra kvenna á Íslandi.
• Af hverju er þetta svona? Hvað er það í menningu okkar og samfélagi sem skapar rými fyrir allt þetta ofbeldi? Meðal annars er það upphafning á staðalímyndum kynjanna, en þeim er viðhaldið með kynmótun. Þannig verða til „sterkir“ karlar sem skeyta engu um tilfinningar en fara sínu fram, óháð því hvað aðrir segja. Og þannig verða til óttaslegnar konur, sem er kennt að segja ekki frá ef á þeim er brotið og ef þær segja frá þá geta þær átt yfir höfði sér dóma heimsins, útskúfun og endalausar umræður um kynhnegðun sína. Sem betur fer brýst stór hluti fólks út úr þessum staðalímyndarformum, en engu að síður viðhöldum við hugmyndinni um hinn sterka karl og hina þjónkandi konu með ýmsum leiðum í samfélagi okkar, t.d. í uppeldi barna, í samskiptum og í gegnum fjölmiðla eða aðra menningarstarfsemi. Þannig búum við til valdamisræmi og skilyrði fyrir nauðgara til að fremja sína glæpi.
• Hið samfélagslega samþykki á sér ýmsar birtingarmyndir. Ein af þeim er í gegnum „grín“, þar sem kynferðislegt ofbeldi og hótanir um það eru gerðar að aðhlátursefni. Ef samfélagið samþykkir slíkt „grín“ eru minni líkur en annars á því að nauðgari átti sig á að hann hafi gert eitthvað rangt. Önnur lýsir sér þannig að ofbeldi og kynlífi er þvælt saman og því haldið fram að þar á milli sé stórt grátt svæði. Nauðgun sé kynlíf sem „gangi of langt“. En línan þar á milli er skýr og það nauðgar enginn óvart í hita leiksins. Ekki frekar en gamnislagur þróast „óvart“ út í líkamsárás.
• Við höfum val um afneita veruleikanum. En við höfum líka val um að bregðast öðruvísi við – um að standa upp og hafna ofbeldi í öllum sínum birtingarmyndum:
  • Við  getum hlustað á fólk sem leitar sér hjálpar og segir frá.
  • Við getum stigið varlega til jarðar í umfjöllun um nauðgunarmál, af tillitsemi við þann fjölda fólks sem hefur verið nauðgað. Höfum tölfræðina í huga.
  • Við getum hætt að hlæja að bröndurum sem fjalla um ofbeldi gegn konum og neitað að taka þátt í þeirri firringu að það sé eðilegt að setja fram nauðgunarhótanir „í gríni“.
  • Við getum mótmælt slíku gríni eða staðið með þeim sem hafa kjark til þess.
  • Við getum sagt skilið við afstöðuleysið, sem við eigum til að detta í. Þess í stað tökum við afstöðu gegn ofbeldi, því afstöðuleysið getur verið ofbeldi í sjálfu sér.
• Til að uppræta nauðgunarmenningu þarf að taka einarða afstöðu gegn kynferðisofbeldi, kvenfyrirlitningu og kynjamisrétti. Drepum ekki sendiboðann. Styðjum heldur hvert annað í að útrýma ofbeldi.

Það vill svo til að íslensk löggjöf mismunar útlendingum innan og utan EES í afar mörgum og veigamiklum þáttum. EES-borgarar geta ferðast til Íslands án teljandi vandræða og lifað hér og starfað ef þeim sýnist svo. Það kostar hins vegar útlendinga utan EES talsverða fyrirhöfn að koma hingað til lands sem ferðamenn. Þeir geta þurft að ferðast langar vegalengdir til að sækja um vegabréfsáritun og þurfa jafnvel að panta tíma með margra vikna fyrirvara. Jafnframt þurfa þeir að sýna fram á að þeir eigi næga peninga inni á bankareikningi til að geta framfleytt sér meðan á dvölinni á Íslandi stendur og í sumum tilfellum er farið fram á nákvæma ferðaáætlun. Það tekur enginn Indverji eða Kínverji skyndiákvörðun um að fara í frí til Íslands. Enn vandast málið ef viðkomandi skyldi detta í hug að vilja lifa eða starfa á Íslandi. Sé minniháttar atvinnuleysi á landinu þá getur útlendingur utan EES nánast gleymt slíkum draumum.

Er þetta sanngjarnt fyrirkomulag? Ég vil ekki meina að svo sé. Reyndar er ég í grunninn hlynnt opnum landamærum en þá ekki aðeins fyrir Evrópu, heldur allan heiminn. Það er e.t.v. útópísk afstaða og verður varla að veruleika. Fyrst svo er þá tel ég sanngjarnast að um alla útlendinga sem til Íslands vilja koma – hvort sem er til að skoða landið, setjast hér að eða kaupa land – gildi sömu reglur. En það mun ekki gerast meðan Ísland er aðili að EES-samningnum. Og það er merkilegt að mestu stuðningsmenn hans og þess að Ísland stígi skrefið til fulls með aðild að Evrópusambandinu, skuli vera þeir sömu og kvarta undan misrétti í garð fjárfesta utan EES.

Það var stórt skref á sínum tíma, fyrir einum ellefu árum síðan, að samþykkja ályktun númer 1325 um konur, frið og öryggi á vettvangi öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Þá var kastljósinu beint að þeim áhrifum sem stríð og vopnuð átök hafa á líf kvenna og þeirri staðreynd að konur eru oftar en ekki nánast útilokaðar frá friðaruppbyggingu. Þrátt fyrir veikt orðalag tekur ályktunin því á afar mikilvægu efni og hefur henni og eftirrennurum hennar verið haldið á lofti í alþjóðasamfélaginu, þ.m.t. á Íslandi.

NATO og 1325

Atlantshafsbandalagið hefur veitt ályktuninni athygli og staðið fyrir heilu ráðstefnunum þar sem rætt er um konur, frið og öryggi. Sú umfjöllun hefur hins vegar öll verið á forsendum bandalagsins og kvenfrelsi er þannig gert að þjóna markmiðum NATO, einkum í Afganistan. Þannig hefur framkvæmdastjóri NATO, Anders-Fogh Rasmussen látið hafa eftir sér að hið jákvæða við þátttöku kvenna í stríðsverkefnum NATO í Afganistan sé að þær geti talað við afganskar konur og unnið traust þeirra – og mögulega aðstoðað við að hafa hendur í hári hryðjuverkamanna.  Þannig  geti konur unnið að því að tryggja öryggi NATO en á sama tíma sýnt menningu svæðisins virðingu. Þá sagði Rasmussen í ræðu sem hann flutti á ráðstefnu um málefnið í Kaupmannahöfn í fyrra:

Þessi mynd prýðir DVD-disk NATO undir yfirskriftinni: Women, Peace, Security

“In addition to specific gender advisors, ISAF nations are deploying an increasing number of female soldiers to Afghanistan. And they make a real difference. In most countries, women don’t want to be searched at check points by men. In some cultures, it is unacceptable. Female soldiers can conduct searches without causing offence, which enhances our own security in a way that fits with the culture. That’s to everyone’s benefit.

Female military medical staff run clinics where local women are happy to go and be treated. And with the increased access that female soldiers are able to gain to local women, we can promote the mutual trust that is essential in countering an insurgency. Not least because of the influential roles that women play in their families and their communities.”

Læknisþjónusta hersins

Á DVD-disk sem NATO hefur gefið út og hefur að geyma nokkrar stuttmyndir um „konur, frið og öryggi“ er umfjöllun um heilsugæsluþjónustu breska og bandaríska hersins í Afganistan. Þar gefur að líta heilbrigðisstarfsfólk í fullum herklæðum sem aðstoðar Afgana sem þangað leita – fullkomin leið til að vinna hug og hjörtu almennings. En ef við skiptum nú bandarísku og bresku herbúningunum út fyrir einhverja aðra, hvernig horfði dæmið þá við? Franski herinn að læknisstörfum á Fílabeinsströndinni? Al-Kaída býður konum upp á ómskoðun í fáförnum fjallahérðuðum Afganistans? Kúbanskir hermenn veita læknisþjónustu fólki sem rekið er út af sjúkrahúsum á Miami?

Rauði krossinn og Rauði hálfmáninn hafa ítrekað kallað eftir því að skýr lína sé dregin milli mannúðarstarfa og hernaðar. Þegar kemur að slíku grundvallaratriði skiptir engu máli hvort þeir sem veita eða þiggja læknisþjónustu eru karlar eða konur. Og einmitt það er lykilatriðið. Það eitt að koma konum í heri er ekki markmið í sjálfu sér. Markmiðið er að breyta stríðsmenningu og binda enda á vopnuð átök. Konur eiga ekki að koma að friðaruppbyggingu vegna þess eins að það geti leitt til betri og/eða langvarandi lausna. Þær eiga að koma að friðaruppbyggingu vegna þess að þær eru helmingur mannskyns og stríð hefur hörmuleg áhrif á líf þeirra. Konur eru afar sjaldan – ef nokkurn tímann – í hópi þeirra sem hagnast á vopnuðum átökum. Þær verða hins vegar fyrir margvíslegu ofbeldi þegar slík átök geysa, ekki einungis af hálfu óvinarins, heldur einnig af hálfu þeirra sem næst þeim standa. Þessu verður ekki breytt með því að klæða hjúkrunarkonur í einkennisbúninga eða fjölga konum í herjum NATO-ríkjanna, eða með því að tveir hermenn leiki sér við börn í Afganistan. Þarna þarf miklu meira til.

Með þessu skal þó alls ekki gert lítið úr viðleitni einstaklinga, ríkja, samtaka og stofnana til að kynjasamþætta aðgerðir í stríði og friði, þvert á móti. En kynjasamþætting ein og sér í þessu samhengi er langt frá því að vera róttæk breyting, þvert á móti gengur hún út frá óbreyttu ástandi. Og mótsagnirnar eru margar.

Sandkornaskríbent DV tengir framboð „Maríu“ við Ögmund Jónasson, sem aftur er sagður hafa beðið ósigur á landsfundinum. Sjálf sat ég landsfundinn en varð ekki vör við einhverja persónulega keppni Ögmundar við einn eða neinn. Á fundinum voru hins vegar nokkur mál afgreidd í ágreiningi og má þar helst nefna ályktunartillögur um staðgöngumæðrun, Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og niðurskurð í heilbrigðiskerfinu. Eftir því sem ég fékk best séð voru landsfundarfulltrúar að taka afstöðu til mála á eigin forsendum, en ekki annarra.

Dilkadráttur

Það er lenska valdapólitíkusa að draga einstaklinga í dilka eftir meintum valdalínum. Engin manneskja geti verið frjáls, hún þurfi alltaf að vera handbendi annarra og ganga erinda þeirra sem sagðir eru bítast um völd. Þá gerir hugsun valdapólitíkusa ekki ráð fyrir öðru en að völd séu það eina sem bitist er um. Málefnalegur ágreiningur er ekki til, enda er enginn ósammála öðrum nema til þess eins að vega að völdum hans. Heilu hreyfingarnar skulu síðan dregnar í dilka eftir því. Það liggur til að mynda við að öll þjóðin sé dregin í dilka eftir löngu liðnum átökum í Sjálfstæðisflokknum. Annar formannsframbjóðandinn skrifar pólitískar greinar í Morgunblaðið en hinn í Fréttablaðið. Og hvort les maður nú Moggann eða Fréttablaðið, er það Davíð eða Þorsteinn?

Í VG hafa armarnir verið kenndir við Steingrím J. Sigfússon og Ögmund Jónasson. Að vísu var sá fyrrnefndi einhvern tímann kenndur við Svavar Gestsson og í einni atburðarás fyrir nokkru síðan var sú sem þetta ritar kennd við Svavars-arminn, með öðrum orðum kennd við karl sem hætti á þingi einmitt sama ár og ég mátti kjósa til Alþingis í fyrsta sinn. Það skilja það e.t.v. ekki allir en fyrir femínista – sem hefur afskipti af pólitík einmitt á femínískum forsendum – þá er afar lítið eftirsóknarvert að vera dregin í dilka eftir skoðunum karla.

Nafn hennar aukaatriði

Það nægir ekki sandkornsskríbentnum að kenna „Maríu“ við einn karl, hún er líka kennd við föður sinn, sem eitt sinn sat á þingi. Í hamaganginum tekst heldur ekki að fara rétt með nafn hennar. En rétt nafn Margrétar er kannski aukaatriði í samhenginu og eflaust líka sú staðreynd að hún bauð sig fram á fundinum öllum að óvörum en ekki að áeggjan eins eða neins. Þetta snýst jú um meintar átakalínur milli tveggja karla og við hin hljótum að leika þeirra leik í hvert sinn sem við hreyfum okkur, eða hvað?

Nú skal það rifjað upp að ég var félagi í Blaðamannafélagi Íslands þar til ég missti vinnuna sem blaðamaður. Þrátt fyrir óskir um annað fór ég út af félagatalinu og veit ég um fleiri sem svo er ástatt um. Hefði ég hlotið biðaðild, eins og ég óskaði eftir, þá hefði ég tekið þátt í fundinum á fimmtudag, ekki sem aðstoðarmaður ráðherra, heldur sem fyrrum blaðamaður á Morgunblaðinu og félagi í BÍ. Ég get ekki séð að sú aðkoma hefði verið á nokkurn hátt flokkspólitískari en þátttaka framkvæmdastjóra þingflokks Sjálfstæðisflokks og fyrrum bæjarstjóra Samfylkingarinnar á þeim fundi. Þau eiga aðild að félaginu og hafa rétt á að taka þátt í fundum þess sem slíkir. Þann rétt eiga líka nokkrir núverandi þingmenn, eins og Árni Johnsen, Álfheiður Ingadóttir og Sigmundur Ernir Rúnarsson.

Furðufrétt Moggans

Ég játa að það kom mér ekki endilega á óvart að vefmiðlarnir, Pressan og Eyjan, (sem ganga iðulega mjög langt í spuna en hika ekki við að nota orð eins og „málgagn“ um aðra miðla) skyldu einblína á stöðu mína fremur en það sem ég hafði fram að færa. En það  kom mér í opna skjöldu þegar Morgunblaðið hafði samband til að spyrja mig út í greinaskrifin – og þá ekki í hverju gagnrýnin var fólgin, heldur hvaða hatt ég hafði á kollinum þegar ég ritaði greinina. Úr þessu varð til undarleg fylgja með frétt um aðalfundinn, sem birtist á bls. 2 í blaði gærdagsins, þar sem fjallað er um að ég hafi skrifað greinina sem fyrrum félagi í BÍ. Flestum lesendum sem ekki lásu æsilegar fregnir vefmiðlanna frá deginum áður hefur sennilega verið hulin ráðgáta um hvað fréttin fjallaði.

Í þessum fréttaskrifum kristallast einn stærsti vandi fjölmiðlaumfjöllunar – og umræðu almennt – á Íslandi. Einblínt er á form, ekki innihald. Greinin er tortryggð á grundvelli stöðu eða skoðana höfundar, ekki á grundvelli þess sem þar er sett fram.

Gagnrýni mín sneri að vinnubrögðum innan BÍ, m.a. þeirri staðreynd að félagatalið er ekki í neinu samræmi við lög félagsins (svo það sé endurtekið og vakin á því athygli sem hugsanlega hefði mátt teljast fréttapunktur í greininni). Atkvæðagreiðslan sem fram fór á aðalfundinum fyrir um ári síðan var eins og þær gerast verstar í pólitík (og reyndar heyrist oft krafa um að atkvæðagreiðslur eigi alltaf að vera þannig). Dagskrárbreytingartillagan sem lögð var fram á þessum fundi árið 2010 var vel ígrunduð og rökstudd og það hefði ekki þurft að dyljast neinum sem kynnti sér málið eða hlýddi á málshefjanda. En þá þegar var búið að skipta fundinum í lið: Með eða á móti Hjálmari Jónssyni, með eða á móti yfirlýsingum þáverandi stjórnar BÍ um eigendur fjölmiðla, með eða á móti ritstjóra Morgunblaðsins.

Umræða fyrir alla, ekki suma

Hæglega hefði mátt samþykkja dagskrárbreytingartillöguna, halda framhaldsaðalfund í samræmi við lög félagsins og niðurstaðan hefði eflaust orðið sú sama. Þannig hefði sanngirni verið gætt og blaðamannafélagið ekki gerst sekt um vinnubrögð sem bera vott um leyndarhyggju, geðþóttaákvarðanir og flaustur. En svo fór ekki. Það harmaði ég þá (og má bæta því við að þá var ég ekki aðstoðarmaður heldur sinnti ég fræðiskrifum og ritstörfum). Og það harma ég enn.

Blaðamenn hafa starfa að því að spyrja gagnrýninna spurninga, koma upp um og jafnvel í veg fyrir spillingu og sjá til þess að lýðræði sé virkt og virt. Þess vegna má gera miklar kröfur  til fag- og stéttarfélaga blaðamanna. Það er jafnframt eðlilegt – og engin ástæða til að óttast slíkt – að starfandi blaðamenn (hvort sem þeir eru innan félagsins eða utan), fyrrum blaðamenn og aðrir sem áhuga hafa taki þátt í slíkri umræðu.  Þá hlýtur að vera farsælla að fara í boltann en manninn.

Fyrir rétt um ári síðan hélt Blaðamannafélag Íslands aðalfund sinn við heldur skrítnar aðstæður. Meirihluti stjórnar hafði neitað að samþykkja ársreikninga félagsins vegna skorts á upplýsingum frá framkvæmdastjóra félagsins, til margra ára, um fjárhagsstöðu BÍ. Framkvæmdastjórinn ákvað í framhaldinu að bjóða sig fram gegn sitjandi formanni en kjörtímabil formanns er aðeins eitt ár. Sitjandi formaður dró hins vegar framboð sitt til baka og því var aðeins eitt framboð, frá starfsmanni stjórnar félagsins, sem óljóst var hvort væri kjörgengur. Aðalfundur  þurfti að takast á við þetta, auk þess sem samþykkja þurfti ársreikninga sem meirihluti stjórnarinnar hafði neitað að skrifa upp á.

Illskiljanlegt félagatal

Í aðdraganda aðalfundarins og á honum sjálfum komu í ljós verulegir annmarkar á skipulagi og rekstri BÍ. Lög félagsins eru óljós og félagatal ekki í neinu samræmi við þau lög sem gilda um aðild að félaginu. Samkvæmt lögunum geta blaðamenn orðið félagar ef þeir hafa fjölmiðlun að aðalstarfi, bæði sem starfsmenn ritstjórna og sem lausapennar. Hætti viðkomandi í blaðamennsku jafngildir það úrsögn úr félaginu og ekki er annað að sjá en sama gildi um blaðamenn sem hætta af sjálfdáðum og þá sem sagt er upp störfum. Blaðamenn geta þó fengið svokallaða biðaðild með samþykki stjórnar.

Þetta er mikilvægt þar sem fjöldi blaðamanna hefur misst vinnuna undanfarin ár en fyrir síðasta aðalfund hafði stjórn ekki tekið eina einustu ákvörðun um biðfélaga. Hins vegar höfðu sumir, sem þess óskuðu, fengið samþykkta biðaðild af áðurnefndum framkvæmdastjóra. Á sama tíma er fjöldi fólks á félagatali BÍ sem fyrir margt löngu hætti í blaðamennsku og sneri sé að störfum á öðrum vettvangi. Þar má t.d. finna nokkra núverandi alþingismenn, upplýsingafulltrúa stofnana, fyrirtækja og einstaklinga og einstaka rithöfund. Margir sem misstu vinnuna í uppsagnahrinum á fjölmiðlum, þ.m.t. sú sem þetta ritar, duttu hins vegar samstundis út af félagatalinu – jafnvel þvert á eigin óskir – og hafa því ekki atkvæðarétt á aðalfundi.

Fyrir aðalfund BÍ árið 2010 var alls óljóst hver hafði aðild að félaginu – og þar af leiðandi atkvæðarétt – og hver ekki. Þar af leiðandi var líka óljóst hverjir höfðu málfrelsi og tillögurétt á fundinum og hverjir voru kjörgengir. Þannig var því aldrei svarað hvort framkvæmdastjórinn væri sjálfur kjörgengur en miðað við lög félagins benti allt til þess að svo væri ekki.

Eitt loforð gefið – eitt loforð svikið

M.a. vegna þessara vafaatriða var lagt til í upphafi aðalfundarins að fresta kjöri formanns og stjórnar. Af einhverjum óskiljanlegum ástæðum samþykkti aðalfundur frávísun á þessa tillögu. Framkvæmdastjórinn og tilvonandi formaður hélt dramatíska (og mjög langa) ræðu um dugnað sinn í starfi (þ.m.t. fyrir að hafa rekið „skúringakellinguna“ og tekið að sér skúringar sjálfur) og veifaði reikningum sem enginn fékk að skoða. Hann svaraði hins vegar í engu þeim mikilvægu spurningum sem voru spurðar, að því undanskildu að hann sagðist ekki ætla sér að vera starfandi formaður, heldur aðeins formaður. Formaður BÍ hafði áður 80 þúsund krónur í mánaðartekjur en framkvæmdastjórinn að því er virðist í kringum 700 þúsund krónur.

Frá þessum aðalfundi hefur lítið borið á stjórn BÍ. Vonir stóðu til að lög félagsins yrðu endurskoðuð en svo fór ekki. Starfið hefur verið í lágmarki og opnir fundir, sem annars voru yfirleitt vel sóttir, hafa legið niðri. Formaðurinn réð framkvæmdastjóra í hlutastarf – án auglýsingar – en hélt sínum tekjum sem formaður, þvert á yfirlýsingar sem hann gaf á aðalfundinum.

Á morgun, fimmtudag, koma félagar í BÍ saman til aðalfundar. Að þessu sinni er formaður ekki sjálfkjörin en valið stendur milli sitjandi formanns, Hjálmars Jónssonar, og Ingimars Karls Helgasonar. Ingmar hefur gert vel grein fyrir þeim áherslum sem hann vill taka með sér inn í stjórn BÍ en um þær má m.a. lesa á vefsvæðinu press.is, þar sem Hjálmar gerir einnig grein fyrir sínum sjónarmiðum. Hvernig sem á það er litið þá þarf að efla að Blaðamannafélag Íslands og mynda traust um starfsemi þess. Það traust er ekki fyrir hendi í dag og núverandi formaður hefur ekkert aðhafst í að lagfæra þá annmarka sem athygli var vakin á fyrir síðasta aðalfund. Félagar fjölmenna vonandi á fundinn og kjósa breytingar til batnaðar.

Hér má sjá skrif um aðalfundinn frá því í fyrra sem varpa betur ljósi á þær spurningar sem þá voru settar fram en aldrei fengust svör við:

http://halla.is/?p=1072

http://halla.is/?p=1075

Athugasemd: Í greininni stendur að lög félagsins hafi ekki verið endurskoðuð. Þar er ekki rétt með farið. Lagabreytingar voru á dagskrá fundarins en afraksturinn hefur ekki verið birtur opinberlega. Biðst ég velvirðingar á misherminu.

Birtist á Smugunni 1. apríl 2011

Í fyrstu íslensku hegningarlögunum frá árinu 1869 var lögð helmingi lægri refsing við nauðgun ef konan sem nauðgað var hafði á sér óorð. Eins og gefur að skilja var þá lítill skilningur á kynferðislegu ofbeldi og umræða um það lá í láginni þar til seint á síðustu öld. Fólk vildi trúa því að slík brot ættu sér aðeins stað úti í hinum ljóta heimi, ekki í litlu íslensku samfélagi.

Á 8. og 9. áratugnum hófst vitundarvakning um kynferðislegt ofbeldi, sem stendur enn. Sú vitundarvakning hefur þegar skilað miklum árangri, ekki síst þegar kemur að kynferðislegu ofbeldi gegn börnum. Almennur skilningur er á því að til sé fullorðið fólk – í flestum tilfellum karlar – sem beitir börn kynferðislegu ofbeldi. Að sama skapi er nú samstaða um að kynferðislegt ofbeldi gegn börnum sé aldrei réttlætanlegt, burtséð frá hegðun barnanna sjálfra. Það var ekki endilega sjálfsagt á árum áður.

Ofbeldi og kynlíf

Þegar kemur að kynferðislegu ofbeldi gegn fullorðnum – oftast karla gegn konum  – virðist umræðan hins vegar flækjast. Athyglin beinist stundum takmarkað að sjálfu brotinu en í meira mæli að öðrum þáttum eins og áfengisdrykkju eða fyrri samskiptum þolanda og geranda – og ekki er langt síðan klæðaburður brotaþola þótti skipta máli við rannsókn nauðgunarmála.

Í umræðunni er ofbeldi og kynlífi stundum skellt saman í einn graut og látið að því liggja að á milli þessara tveggja andstæðna sé stórt grátt svæði. En ef nánar er að gáð þá eru skilin milli ofbeldis og kynlífs afskaplega skýr, jafn skýr og milli gamnislags og ofbeldis. Það vita allir hvar leiknum sleppir og ofbeldi tekur við.

Þótt enn vanti upp á almennan skilning á eðli og afleiðingum nauðgana þá hefur mikið vatn runnið til sjávar á síðustu áratugum. Það hefur skilað sér í mikilvægum breytingum á kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga og einnig í mikilvægri hugarfarsbreytingu. En samt þarf að staldra við og velta því upp hversu langt við höfum náð á þessari vegferð, hvernig samfélagið tekst á við kynferðislegt ofbeldi og hvernig réttarkerfið er í stakk búið til að takast á við þau.

Líkamlegir áverkar duga ekki til

Danir hafa tekið saman ítarlega skýrslu, Voldtægt der anmeldes um meðferð nauðgunarmála þar í landi. Farið var ofan í allar nauðgunarkærur sem fram komu á árunum 2000-2002 eða alls 1264 mál. Þess ber að geta að í rannsókninni voru flokkaðar burt allar nauðgunarkærur sem ekki voru taldar á rökum reistar og var þar stuðst við víða skilgreiningu. Þetta var gert til að koma í veg fyrir að nauðsynleg umræða um niðurstöður rannsóknarinnar yrði afvegaleidd með tali um upploganar sakir.

Skýrslan er í sex hlutum en í þeim sjötta er farið sérstaklega ofan í meðferð nauðgunarmála í réttarkerfinu. Þar kemur fram að sjö af tíu nauðgunarkærum fara aldrei fyrir dóm. Oftast eru mál felld niður vegna „ónógra sannanna“. Nokkrir þættir virðast auka líkurnar á að gefin sé út ákæra, t.d. að sakborningur sé ókunnugur brotaþola, að kæra sé lögð fram strax eftir brotið og að brotaþoli sé með líkamlega áverka. Ekkert af þessu er hins vegar trygging fyrir því að ákæra sé lögð fram og það vekur sérstaka athygli að aðeins fjögur af hverjum tíu málum þar sem brotaþolinn er með líkamlega áverka enda fyrir dómstólum. 60% mála þar sem líkamlegir áverkar virðast renna stoðum undir framburð brotaþola eru felld niður vegna „ónógra sannanna“.

Áfengisneysla hefur einnig áhrif á mögulega dómsmeðferð. Hið merkilega er að í tilvikum þar sem gerandinn, þ.e. karlinn, segist ekki hafa verið undir áhrifum eru meiri líkur á gefin sé út ákæra á hendur honum en ef hann var undir áhrifum. Ef brotaþolinn, þ.e. konan, var að eigin sögn undir áhrifum eru aftur á móti minni líkur á að gefin sé út ákæra. M.ö.o. orðum þá „gagnast“ það sakborningi að hafa verið drukkinn en brotaþola að hafa verið edrú.

Fyrri samskipti tiltekin

Í nokkrum dæmum sem tiltekin eru í skýrslunni voru fyrri samskipti brotaþola og sakbornings notuð sem ástæða til að fella niður mál. Ein kona hafði kysst fyrrum kærasta sinn á bar áður en hann nauðgaði henni á salerni staðarins. Hún hafði þó jafnframt látið í ljós við dyravörð að hún óttaðist manninn og reynt að finna leiðir til að komast út af staðnum án þess að hann sæi til. Engu að síður voru kossarnir notaðir sem ein af ástæðum til að fella málið niður.

Einnig má lesa dæmi þar sem það þótti draga úr trúverðugleika brotaþola að muna ekki, sökum áfengisdrykkju, nákvæma röð atburða í aðdraganda ofbeldisins eða eftir það. Gilti þar einu þótt konan gæti lýst atburðarásinni frá því að hún áttaði sig á því í hvað stefndi og meðan á ofbeldinu stóð nákvæmlega. Málið var fellt niður og ekki rekið fyrir dómstólum.

Flestir, sem á annað borð neyta áfengis, hafa ábyggilega upplifað að muna illa atburðarás eða samtöl. Hugsun getur hins vegar orðið skýr á augabragði, þrátt fyrir áfengisdrykkju, ef einhvers konar „krísa“ kemur upp. Þess vegna þarf ekki að vera óeðlilegt að manneskja sem er nauðgað hafi skýra mynd af ofbeldinu en muni ekki endilega nákvæma atburðarás í aðdragandanum. Við rannsókn sakamáls hlýtur meint brot að skipta mestu máli, ekki aðdragandi þess eða eftirleikur.

Áfram með vitundarvakningu

Hér á landi hefur sannarlega mikið vatn runnið til sjávar frá árinu 1869 þegar lög kváðu á um lægri refsingu hefði brotaþolinn, þ.e. konan, á sér óorð. En kannski eimir enn eftir af þessari hugsun – að sumar nauðganir séu verri en aðrar, ekki vegna grófleika heldur vegna stöðu, hegðunar eða atferlis brotaþola.

Danska skýrslan gefur skýrar vísbendingar um atriði sem þarf að hafa í huga við meðferð nauðgunarmála í réttarvörslukerfinu. Rannsóknaraðferðir, rannsóknarspurningar og sönnunarkröfur þurfa að vera í stöðugri endurskoðun. Það kann að vera að við slíka endurskoðun komi í ljós að rannsóknir og ákvarðanir um saksókn, niðurfellingu, sýknu eða sakfellingu byggi almennt á traustum grunni, en hugsanlega kemur eitthvað í ljós sem getur bætt meðferð þessara mála. Aðeins með því að spyrja er hægt að ganga úr skugga um að við sem samfélag séum á réttri leið í að takast á við kynferðislegt ofbeldi. Og þá heldur vitundarvakningin áfram.

Í aðdraganda hrunsins á Íslandi snarbreikkaði bilið milli  hæstu og lægstu launa í samfélaginu. Það þótti orðið eðlilegt að launamunur í meðalfyrirtæki væri ekki tvöfaldur eða þrefaldur heldur tí- og tuttugufaldur, jafnvel meiri. Þannig gat forstjóri réttlætt fyrir sjálfum sér að meta eigið vinnuframlag fjörtíufalt á við vinnuframlag óbreytts starfsmanns. Ekki vegna þess að forstjórinn ynni fjörtíufalt meira, heldur vegna þess að hann átti það skilið, því hann var svo ægilega klár og mikilvægur. Jafnvel verkalýðsleiðtogum þótti – og þykir enn – sjálfsagt að vera á margföldum launum fólksins sem þeir áttu að vinna fyrir. Verkalýðsfélög hvöttu jafnvel til hærri launa forstjóra til að næstu stjórnendur á eftir fengju líka hærri laun.

Það er brjálæðislegt að enn stígi fram fólk og mæli þessu fyrirkomulagi bót með sömu röksemdum og á Íslandi hrunsins. Að sama skapi er í besta falli hlægilegt að hlusta á hálaunafólk sem mærir eigið vinnuframlag, eigið ágæti og meint mikilvægi, sem er að sjálfsögðu á við 10, 20, 30 eða 40 starfsmenn.

Hátekjuskatt á þreföld lágmarkslaun

Nú getur tvöfaldur launamunur í fyrirtæki verið með einhverju móti réttlætanlegur. Og mögulega má með því að teygja sig langt sættast á þrefaldan launamun í samfélagi. En þegar hann er orðinn meiri er hann óútskýranlegur og óhollur samfélagi.
Fyrir nokkru brugðust talsmenn atvinnurekenda ókvæða við þegar lagt var til að lágmarkslaun á Íslandi yrðu 200 þúsund krónur. Þetta þarf að endurtaka: 200 þúsund krónur. Og bankastjórinn með milljónirnar á mánuði botnar ekkert í því að samfélagið bregðist ókvæða við launatölunum. Í þeirri umræðu heyrist auðvitað ekkert í talsmönnum atvinnurekenda, eða öðrum „aðilum“ sem alltof mikla athygli fá í fjölmiðlum og samfélagsumræðu.

Jöfnuður er markmið í sjálfu sér því samfélög þar sem jöfnuður er mikill eru almennt betri samfélög en hin þar sem bilið milli ríkra og fátækra er breitt. Ein leið til að vinna að jöfnuði er að skattleggja duglega tekjur sem eru yfir þreföldum lágmarkslaunum. Þá miðar regluverkið við lágmarkslaun, ekki hina fáu hátekjueinstaklinga. Þannig verður til sá möguleiki að ofurlaunastefnan lúti í lægra haldi, frekar en samfélagið eins og gerðist með hruninu.

Stjórn Ungra vinstri grænna hefur sent frá sér ályktun þar sem „hugmyndum dómsmálaráðherra sem fela í sér stórauknar rannsóknarheimildir lögreglunnar“ er harðlega mótmælt. Svo frjálslega er farið þær hugmyndir sem innanríkisráðherra hefur reifað í fjölmiðlum að ekki er hægt að láta ótalið að bregðast við.

Bakgrunnur þeirrar umræðu sem nú fer fram er sá að skipulögð glæpastarfsemi hefur færst í vöxt á Íslandi. Hér fara um glæpagengi sem eiga til að mynda rætur í Litháen og Póllandi, auk þess sem mótorhjólagengi eru í nánu samstarfi við alþjóðleg glæpasamtök. Rétt er að taka fram að það er ekki upprunaland glæpamannanna sem er áhyggjuefnið heldur þvert á móti umfang og skipulag glæpastarfseminnar og ofbeldið sem henni fylgir.

Einn hlekkur í keðju

Algengasta glæpastarfsemin sem komið hefur upp á yfirborðið hérlendis tengist fíkniefnasölu. Glæpirnir eru þó ekki bundnir við fíkniefni því hér hafa komið upp alvarleg mansalsmál, sem teygja anga sína inn í ljótustu afkima alþjóðlegrar glæpastarfsemi. Þá stunda glæpasamtökin ólögmæta meðferð vopna, fjárkúgun, handrukkun og peningaþvætti, svo fleiri dæmi séu tekin.

Lögregla hefur heimildir til að hefja rannsókn mála ef líkur eru taldar á því að brot verði framin. Hins vegar þarf dómsúrskurð til að  beita rannsóknaraðferðum sem teljast verulegt brot á friðhelgi einkalífs. Á þetta t.d.  við um símhlerun og notkun eftirfararbúnaðar. Til að fá slíkar rannsóknarheimildir þarf rannsókn að beinast að alvarlegu broti, auk þess sem sýna þarf fram á að upplýsingarnar sem aflað er með slíkum aðgerðum skipti miklu fyrir rannsókn máls og fáist aðeins með þessum hætti. Þá ber lögreglu skylda til að upplýsa einstaklinga sem slíkum aðgerðum er beint gegn þegar rannsókn er lokið.

Lögregluyfirvöld telja núverandi rannsóknarheimildir ekki nægjanlegar til að fylgjast með starfsemi glæpahópa á Íslandi, m.a. vegna þess að löggjöfin miðist við brot einstaklinga en ekki skipulagða starfsemi hópa, þar sem einstaklingurinn sem brýtur af sér er oft aðeins einn hlekkur í langri, stigskiptri – og oft ofbeldisfullri – keðju.

Dómsúrskurður áfram nauðsynlegur

Til eru þeir sem vilja að lögregla fái allt að því ótakmarkaðar rannsóknarheimildir til að fylgjast með einstaklingum og hópum, jafnvel án þess að verulegt eftirlit sé með slíkum heimildum. Það hefur verið skýrt  frá upphafi að núverandi innanríkisráðherra er ekki í þeim hópi. Hann vill hins vegar hlusta á það fólk sem starfar á vettvangi og vekur athygli, með rökstuðningi, á vaxandi og stigversnandi glæpastarsfemi.

Þess vegna hafa nú verið boðaðar lagabreytingar sem er ætlað að auðvelda lögreglu rannsókn á hópum sem grunaðir eru um að stunda skipulagða glæpastarfsemi. Slíkar heimildir koma til með að ná til brota sem glæpasamtökin stunda – s.s. fíkniefnabrota, mansals og fjárkúgunar – ekki annarra brota. Dómsúrskurður verður eftir sem áður nauðsynlegur til að grípa til aðgerða á borð við símhlerun og áfram verður einstaklingum sem slíkum aðgerðum er beint að tilkynnt um það þegar rannsókn er lokið. Þessi framkvæmd stenst þær mannréttindakröfur sem settar hafa verið fram á alþjóðavettvangi. Í þessu samhengi má þó ekki gleyma því að mannréttindi þeirra sem rannsókn beinist að eru ekki þau einu sem um er að tefla heldur einmitt líka þeirra sem verða viðföng glæpamannanna.

Engin stefnubreyting?

Að framansögðu er ljóst að engin innistæða er fyrir þeim fullyrðingum stjórnar UVG að hér standi til að leiða í lög „stórauknar“ rannsóknarheimildir til lögreglu, sem heimili „njósnir um einstaklinga án þess að fyrir liggi rökstuddur grunur um saknæmt athæfi“. Og það verður að gera kröfu að stjórnin  kynni sér betur efni  hugmynda sem hún hyggst mótmæla áður en hún samþykkir ályktanir og  sendir á alla fjölmiðla.

Það verður líka að játast að viðbótarfullyrðingar stjórnarinnar um að ekki hafi orið vart við „gagngerar stefnubreytingar“ á sviði ráðuneytisins frá því að vinstri stjórnin tók við völdum koma á óvart, ekki síst í ljósi þeirra dæma sem tiltekin eru í ályktuninni og snúa m.a. að málefnum hælisleitenda og annarra útlendinga. Staðreyndin er sú að í september sl. samþykkti Alþingi breytingar á útlendingalögum sem treystu til muna réttarstöðu fólks sem sækir um hæli á Íslandi, þ.m.t. fólks sem hefur flúið heimaland sitt en er ekki skilgreint sem flóttamenn skv. alþjóðsamningum. Í október sl. hætti Ísland, annað evrópskra ríkja, að senda hælisleitendur til Grikklands. Þótt þessar breytingar séu ekki endir á vegferð – heldur miklu fremur upphaf – þá geta þær skipt sköpum fyrir örlög fólks sem sækir um hæli á Íslandi.

Engu að síður er það satt að verkefnalistinn í innanríkisráðuneytinu er langur og aðkallandi. En þau verkefni sem þegar hefur verið ráðist í frá því að vinstri stjórnin tók við völdum bera vott um „gagngerar stefnubreytingar“. Ekki þarf mikla sanngirni til að sjá það.